متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

نوار اسفار ─ جلد نهم ─ شماره ۱۳۸

بخش اول: دو گونه موصل در سلوک الی الله

در مسیر سلوک، دو گونه وسیلهٔ رساننده به سوی خداوند متعال وجود دارد:

۱. موصل خیالی، جسمانی و تمثّلی

این گونه برای سالکان مبتدی، متوسطین، ضعفا و اکثر محبین کارساز است. صوت، سماع درویشی، سماع خانقاهی، نی، دف، ترجیع، ایقاع، تناسب آوایی و شعر عرفانی، همه در این مرتبه می‌توانند امدادگر و موصل باشند. این ابزارها برای کسانی که هنوز در نشئهٔ ناسوت و خیال سیر می‌کنند، همچون پلی است که ایشان را به سوی عالم معنا نزدیک می‌سازد.

۲. موصل معنوی، تجردی، ربّانی و الهی

این موصل ویژهٔ اولیای کاملین و محبوبین خداست که از هرگونه ابزار ناسوتی بی‌نیازند. غذای روح آنان «صوت الوحی»، «صوت الإلهام» و «صوت الرؤیة» است. آنان شارژ الهی شده‌اند و حرکتشان با ندای غیبی است، نه با آلات موسیقی و سماع ظاهری.

بخش دوم: سماع عرفانی، خوراک ضعفا و متوسطین

آنچه در کتب عرفان و خانقاه‌ها تحت عنوان سماع و غنا و موسیقی عرفانی آمده، عمدتاً برای ضعفا، متوسطین و محبین ناقص است. حتی مثنوی مولوی و حالات شمس و مولانا، در مرتبهٔ متوسطین قرار دارد. قونوی ـ که شاگرد محیی‌الدین بود ـ به مراتب از مولوی برتر بود و مولوی خود در واپسین لحظات، قونوی را شایستهٔ اقامهٔ نماز بر پیکر خویش دانست.

اولیای کاملین هرگز خسته نمی‌شوند تا به ضرب و دف نیاز پیدا کنند. آنان «کَالزَّبَرِ الحَدِید»اند؛ اگر هزار بار در کورهٔ بلا ذوب شوند و دوباره سر برآورند، ذره‌ای تغییر نمی‌کنند.

بخش سوم: تشخیص موصل از مبعِد

تنها معیار تشخیص صوت موصل از صوت مبعِد، شریعت است. نه روانشناسی، نه وزارت ارشاد، نه سلیقهٔ شخصی. اگر عالمان دینی در تشخیص مصادیق ناتوان بمانند، مشکل از روش‌شناسی شناسایی موضوع است، نه از شریعت.

بخش چهارم: تمثیل چاقو

صوت و موسیقی دقیقاً همچون چاقوست:

• اگر در خانه چاقو نباشد، حیات مختل می‌شود؛ هزار کار مفید دارد.
• همان چاقو می‌تواند قاتل باشد و بزرگ‌ترین گناه را رقم بزند.

پس نه می‌توان گفت «همهٔ چاقوها را از خانه بیرون کنید» و نه می‌توان گفت «هر چاقویی را به هر دستی بسپارید». تشخیص لازم است.

بخش پنجم: نقد دو جریان افراطی و تفریطی

دو گروه در برابر موسیقی ایستاده‌اند:

1. کسانی که می‌گویند «همه‌اش مفید است؛ راندمان کار را بالا می‌برد، غم را زائل می‌کند، نشاط می‌آورد»؛ بدون ارائهٔ دلیل علمی معتبر.
2. کسانی که می‌گویند «همه‌اش مضر است؛ بی‌غیرتی می‌آورد، اراده را سست می‌کند، به جهنم می‌فرستد»؛ باز هم بدون دلیل علمی، صرفاً از سر خشم و تعصب.

بخش ششم: ضرورت شناخت موضوع پیش از حکم

پیش از هر فتوایی باید موضوع را شناخت. نمی‌توان دربارهٔ چیزی که نمی‌شناسیم حکم کلی صادر کرد. اگر عالمان دینی چشم و گوش خود را به روی واقعیات عینی نبندند، قادر خواهند بود میان موصل و مبعِد تمایز نهند. علم دینی هنگامی رهبر جامعه می‌شود که با آگاهی عمیق از موضوعات همراه باشد.