متن تحقیق

مادّه آخرت و هیولی صور باقیه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
(نوار ۱۴۱ از مجموعه نوارهای اسفار)

بخش اول: وحدت سیر وجودی و عدم تباین یا عینیت عوالم

آنچه در سیر طبیعی وجود و موجودات تا مقام انسان مورد اتفاق عالمان است، این است که جمیع عوالم در همه اطوار و ادوار، از یکدیگر بیگانه نیستند؛ نه حیوة دنیوی و اخروی با یکدیگر متباین‌اند و نه مماثل و عین یکدیگرند. اگر مماثل و عینیتی در کار باشد، تکرار لازم می‌آید و اگر تباین و غیریتی باشد، بیگانگی پدید می‌آید. بنابراین، عوالم وجودی نمی‌توانند با یکدیگر مباین باشند یا عین یکدیگر گردند.

این مطلب همان‌گونه است که در سیر نطفه مشاهده می‌کنیم: نطفه، علقه، مضغه، عظام، لحم و انسان کامل، با یکدیگر بیگانه نیستند، هرچند عین یکدیگر نیز نمی‌باشند. علقه با مضغه و عظام با لحم متفاوت‌اند، اما نه متباین و نه متحد به نحو عینیت. این سیر وجودی است و تفاوت میان عوالم در سیر وجودی انسان نیز همین‌گونه است: همچون تفاوت نطفه، علقه، مضغه، عظام و لحم؛ یعنی قانون واحد است، حقیقت واحد است، شیء واحد است، هرچند مراحل مختلف‌اند.

بخش دوم: تبدل صور به حقایق و فعلیت عوالم

آنچه می‌توان درباره رابطه این دو عالم بیان کرد این است که صور در آخرت به حقایق تبدیل می‌گردند. حقایق وجودی در ظرف ناسوت به فعلیت و استعلا می‌رسند. فعلیت عالم دنیا، ظروف آخرت است و فعلیت دنیا، آخرت است. کلیات این تبدل را علم و حکمت متعالیه پیگیری می‌کند و مصادیق و جزئیات آن را شریعت مقدس اسلام — که اوسع ادیان است — دنبال می‌نماید.

مؤمن، محقق و حکیم تنها در جهت ادراک صحیح ما فی العقل و الشرع می‌کوشند؛ نه آنکه بخواهند عملی انجام دهند، بلکه صرفاً در پی وصول و ادراک‌اند؛ همان «ماتوا فانتبهوا» و «قبل ان تموتوا فانتبهوا»؛ یعنی در همین دنیا توجه یابند که فردا چه بر سرشان خواهد آمد.

بخش سوم: نقد ذاتیات ماده در فلسفه مشاء و صدرایی

تفاوتی که میان عوالم در سیر وجودی انسان می‌توان قائل شد، تفاوت در شرایط و عوارض است، نه در ذات ماده. آنچه فلاسفه ما — به ویژه در مکتب مشاء و حکمت متعالیه — ذاتی ماده شمرده‌اند (ثقل ذاتی، حرکت جوهرى ذاتی، تصرم ذاتی، زوال و فنا ذاتی) همگی بی‌اساس است.

مثال عرفی و علمی روشن این است: ماست را در یخچال بگذارید، طراوت می‌یابد؛ در زیرزمین مرطوب، کپک می‌زند؛ بر قله آفتاب‌گیر، خشک و پوست‌مانند می‌شود؛ در فریزر، یخ می‌بندد. ماست، همان ماست است، اما شرایط تغییر کرده، صفات و عوارض دگرگون شده‌اند. گوشت نیز همین‌گونه است: در زیرزمین فاسد می‌شود، در فریزر سال‌ها سنگ‌مانند می‌ماند و نه می‌پوسد و نه تغییر می‌کند.

بخش چهارم: ماده در آخرت: موجود، اما بغیر مادة الناسوتیه

در ظرف آخرت، ماده به ما هو ماده نیز تبدیل می‌شود، اما بدون عوارض ناسوتی. قرآن کریم معاد جسمانی و مادی را اثبات می‌کند، اما ماده‌ای غیر از مادة ناسوتیه. آنجا نه معاد صرفاً روحانی است و نه معاد جسمانی خالی از ماده؛ بلکه ماده هست، اما ماده‌ای لطیف، بدون ثقل، بدون پوسیدگی، بدون نیاز به زمان طولانی برای ترمیم.

در آنجا، بریدن پوست، خود علت فاعلی رویش پوست جدید است؛ نه مانند دنیا که شش ماه مداوا لازم است. شرایط ظرف، زمان و مکان تغییر کرده است؛ هیچ ذاتی در کار نیست.

بخش پنجم: سیر صعودی مداوم و شؤون لایتناهی خداوند

عالم از دنیا تا برزخ، قیامت، بهشت و جهنم، همه سیر صعودی مداوم است. حتی در بهشت نیز حرکت تعطیل نمی‌شود؛ بلکه ظهورات شؤون لایتناهی خداوند ادامه دارد.

حق تعالی نه ساکن است و نه متحرک به معنای فلسفی؛ بلکه شأن‌ساز و کارساز است. کل یوم هو فی شأن یعنی هر آن، شأن نوینی دارد و شؤونش لایتناهی است.

جمع‌بندی نهایی

ماده آخرت موجود است، اما ماده‌ای لطیف، غیرناسوتی، بدون عوارض دنیوی. معاد نه صرفاً روحانی است و نه صرفاً جسمانی خالی از ماده؛ بلکه معاد جسمانی–مادی–روحانی به نحو قرآنی است. فلسفه اسلامی باید از انزوای تاریخی بیرون آید، با علوم طبیعی و تجربی مواجهه کند و فلسفه‌ای سلیم‌النفس و به‌روز ارائه دهد تا پاسخگوی پرسش‌های عصر باشد.