متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: نقد تأویل آیه «إِنَّكُمْ وَمَا تَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ حَصَبُ جَهَنَّمَ» بر معبود نفسانی

این آیه شریفه از روشن‌ترین آیاتی است که دلالت بر معاد جسمانی و عذاب خارجی دارد. اما برخی از متأخران با رویکردی که از فلسفه و عرفان صدرائی نشأت گرفته، کوشیده‌اند معنای آیه را به معبود نفسانی و صور خیالی در نفس عابد بازگردانند و بگویند مراد از «ما تعبدون» نه سنگ و چوب و نه حتی معصوم مورد پرستش، بلکه تصویر ذهنی و ملکه‌ای است که در نفس عابد نقش بسته است.

حقیقت آن است که آیه بر عذاب مشترک عابد و معبود خارجی دلالت دارد؛ همان‌گونه که در شرک عرب، بت‌ها در قیامت همراه پرستندگانشان به آتش افکنده می‌شوند تا عذاب مضاعف و رسوایی کامل پدید آید. این معنای ظاهری آیه است و هر تأویلی که آن را به صور نفسانی بازگرداند، از قبیل لَیّ أعناق النصوص است.

بخش دوم: نقد تأویل «أزواجهم» به ملكات نفسانی و ماده و صورت

در این آیه نیز برخی از متأخران «أزواجهم» را به ملكات نفسانی و صور عقلی و حتی به ماده و صورت، جنس و فصل، وجود و ماهیت تأویل کرده‌اند و گفته‌اند مراد از زوجیت، همان رابطه فلسفی میان دو جوهر متضاد است.

این گونه تأویل‌ها نه تنها ربطی به معارف قرآنی ندارد، بلکه حرمت کلام الله را خدشه‌دار می‌کند و قرآن را به بازیچه مفاهیم فلسفی تبدیل می‌نماید؛ گویی نجاری آمده و همه آیات را به چوب و میخ و اره بازگردانده است.

بخش سوم: نقد استدلال به آیه «كُلُّ يَعْمَلُ عَلَى شَاكِلَتِهِ» برای اثبات معاد صوری

این آیه نیز از سوی برخی برای اثبات تحول اعمال به ملكات و سپس به صور حیوانی در قیامت مورد استناد قرار گرفته است؛ حال آنکه سیاق آیه کاملاً متفاوت است.

بخش چهارم: نقد نظریه «حیوان صوری برزخی» در جوف انسان

از عجیب‌ترین عبارات در کلام برخی متأخران این است که «در جوف هر انسانی حیوانی صوری و برزخی موجود است که با مرگ بدن نمی‌میرد و همان در قیامت به صورت حیوان محشور می‌شود».

بخش پنجم: نقد ربط دادن آیات قیامت به تناسخ و تحول نفوس به حیوانات

برخی از متأخران کوشیده‌اند آیاتی چون «وَإِذَا الْوُحُوشُ حُشِرَتْ» و «أَخْرَجْنَا لَهُمْ دَابَّةً مِنَ الْأَرْضِ» و «يَوْمَ نَحْشُرُ مِنْ كُلِّ أُمَّةٍ فَوْجًا» را به تناسخ و تحول نفوس به حیوانات تأویل کنند.

جمع‌بندی نهایی

آنچه از این بررسی دقیق به دست آمد این است که نظریه معاد صوری و خیالی و تحول انسان به صور حیوانی در قیامت، فاقد هرگونه پشتوانه قرآنی و روایی معتبر است و صرفاً از پیش‌فرض‌های فلسفی و عرفانی نشأت گرفته است. قرآن کریم با صراحت از معاد جسمانی و عذاب و ثواب خارجی سخن می‌گوید و هر تأویلی که این معنا را به عالم خیال و صور نفسانی بازگرداند، از قبیل تحریف و بازی با کلام الله است. حرمت قرآن اقتضا می‌کند که ظاهر آن را حفظ کنیم و آن را در کوچه‌باغ‌های فلسفی و عرفانی اسیر نسازیم.