متن تحقیق

وحدت ماهوی انسان در دو عالم و نقد کثرت انواع اخروی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره – نوار ۱۴۵ (جلد نهم اسفار)

بخش اول: وحدت ماهیت انسانی در نشأتین و بطلان انقلاب ماهوی

انسان در این عالم، از حیث نوع و ماهیت، موجودی است واحد و متفق‌الافراد؛ یعنی همه افراد بشر در تعریف «حیوان ناطق» مشترک‌اند. این وحدت نوعی، امری عقلی و ضروری است و تغییر آن به کثرت انواع در نشئه دیگر، مستلزم انقلاب ماهوی می‌گردد که عقلاً محال است.

آنچه برخی متأخرین پنداشته‌اند که انسان در آخرت «مختلف‌الافراد» و «متکثر الانواع» می‌شود – گاه به صورت ملائکه، گاه به صورت وحوش، و گاه به صور دیگر – سخنی است غیرعلمی و فاقد پایه فلسفی استوار. انسان، در هر دو عالم، حیوان ناطق است؛ نه در دنیا آب است و در آخرت آتش، و نه در دنیا انسان است و در آخرت گاو یا گوسفند.

عالم آخرت، خارج از دایره وجود نیست و قوانین آن نیز مخالف قوانین عقلی نیست. تفاوت تنها در شدت و ضعف آثار و خواص است، همچنان که هر خانه‌ای آثار خاص خود دارد، هر عالمی نیز آثار ویژه خویش را داراست؛ اما ماهیت و حقیقت انسان قابل تبدیل نیست.

بخش دوم: ادراک کلیات، جوهر نطق و شرط تعذیب و تثویب اخروی

نطق، به معنای دقیق فلسفی، ادراک کلیات است؛ نه لزوماً ادراک حقایق ربوبی و سعادت اخروی. این ادراک کلیات، تیغ تیز چاقوست که هم می‌تواند سر انسان را ببرد و هم سر گاو را. به دست جراح افتد، نجات‌بخش است و به دست قاتل افتد، مرگ‌آفرین.

معاویه با همان ادراک کلیات، شيطنت و نكراء را ادراک می‌کند و به قدر قوتش خبیث می‌شود. مؤمن نیز با همان ادراک کلیات، شاکر و سعید می‌گردد. ادراک کلیات، ربطی به شکر و کفر ندارد؛ ظرف نوعیت ماهوی است و تشخصات وجودی در آن متلبس می‌شوند.

گاوی که در دنیا فاقد ادراک کلیات است، تنها با محرومیت از علف و آب عذاب می‌شود؛ اما انسان خبیث را می‌توان هزار گونه عذاب روانی و وجودی داد، زیرا ادراک کلیات دارد. بنابراین، صورت بقری یا ذئبی در آخرت، صورت «ناطقِ بقری‌التشخص» است، نه بقر حقیقی بدون نطق.

این آیه شریفه نشان می‌دهد که ضلالت انسان، به سبب داشتن ادراک کلیات است؛ حیوان فاقد سبيل است، پس ضلالت سبيل‌دار ندارد. انسان اما به سبب نطق، می‌تواند اضلّ سبيلاً باشد.

بخش سوم: جلا و خفا، نه انقلاب و تبدیل

در این عالم که ظرف غفلت و انقمار است، تشخصات وجودی در زیر نوع انسانی منقمر و مخفی است. ما گرگی را می‌بینیم، اما ظاهرش انسان است. در آخرت، ظرف جلا و ظهور است؛ همان گرگ‌صفتی آشکار می‌شود، اما زید بن فلان بودن او نیز کاملاً معلوم است.

یکی از عذاب‌های بزرگ اخروی همین است که شخص می‌بیند «تو کیستی و چه کردی». اگر او را حقیقتاً گاو کنند و هویتش را بگیرند، این عذاب شخصی و روانی از بین می‌رود؛ همان‌گونه که اگر یک جبار را در حین اعدام ناگهان بمیرد، نیمی از لذت انتقام مردم از بین می‌رود.

بخش چهارم: نقد تاویلات متأخرین در آیات معاد جسمانی

این آیات، ظهور صریح در معاد جسمانی و مادی دارند. تاویل آنها به «تلبسات خیالیه» یا «ملکات نفسانی» یا «حجاب‌های نور و ظلمت هفتاد هزار» همه از جنس میخ طویله کوبیدن در وسط دنیاست. اگر معاد مادی محال نباشد – که نیست – دیگر نیازی به این تاویلات پیچیده و بی‌اساس نیست.

جمع‌بندی نهایی

یک بوم و یک هواست. دنیا و آخرت دو عالم متباین وجودی نیستند؛ مراتب جلا و خفا و شدت و ضعف ظهورند. انسان در هر دو نشئه، حیوان ناطق است. ادراک کلیاتش در آخرت نیز باقی است. تشخصات وجودی و ملکات نفسانی‌اش آشکار می‌گردد، اما ماهیتش تغییر نمی‌کند. هر چه در اینجاست، در آنجاست؛ و آنجه، صدر اینجاست، نه ذیل آن.