متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: نقد رابطه معکوس میان قوت نفس و ضعف بدن در اسفار ملاصدرا

در فرازی از اسفار اربعه (جلد نهم، شماره ۱۵۱) چنین آمده است:

و اعلم أن الأجسام الواقعة تحت تصرف النفوس والأرواح هي في نفسها مضمحلة مقهورة مستهلكة وكلما كانت النفوس أشرف وأقوى كانت الأبدان المتصرفة فيها أضعف قوة وأقل أنانية وأنقص وجوداً وكلما أمعنت النفس في القوة والحياة والكمال أمعن البدن في الضعف والموت والزوال حتى إذا بلغت غايتها من الاستقلال انعدم البدن بالكلية وزال.

این کلام درصدد بیان یک قانون کلی منطقی است: «كلما قويت النفس ضعف البدن»؛ قانونی که به صورت معکوس و مطلق ارائه شده و گویی دو کفه ترازو را به ذهن می‌آورد که بالا رفتن یکی، پایین آمدن دیگری را لازم می‌آورد.

خلط میان شرافت نفس و قوت نفس

در عبارت ملاصدرا میان «أشرف» و «أقوى» جمع شده، حال آنکه این دو جهت متفاوت‌اند. ممکن است موجودی قوي باشد اما شريف نباشد (مانند پهلوانان نیرومند که از تقوا بی‌بهره‌اند) و ممکن است موجودی شريف باشد اما از حیث قوت بدنی در مرتبه پایین‌تری قرار گیرد. هیچ‌یک از این جهات، الزام منطقی مطلق «كلما كان كذلك كان كذلك» را به دنبال ندارد.

مثال‌های تجربی و طبیعی

سخن از آن است که هرچه نفس قوی‌تر شود، بدن ضعیف‌تر می‌گردد؛ اما مشاهده عینی خلاف این را نشان می‌دهد. ضعف بدنی در برخی سالکان مبتدی که ریاضت‌های بی‌ضابطه می‌کشند پدید می‌آید؛ نه در اولیای کامل. چنین ضعفی همچون لحاف کوتاه است که به یک سو کشیده شود، سوی دیگر بیرون می‌زند؛ اما این قانون کلی فلسفی و طبیعی نیست.

نقد مثال‌های ملاصدرا: از جماد تا انسان

ملاصدرا برای اثبات مدعا می‌گوید: «ألا ترى أن جسمية الجماد أقوى وأحكم من جسمية النبات… وهي أقوى من جسمية الحيوان… وهي أقوى من جسمية الإنسان».

خود افلاک که طبق نظر ملاصدرا دارای نفوس‌اند و عقل کلّی دارند، محکم‌ترین اجسام عالم‌اند. این مثال دقیقاً نقض مدعای اوست و ناچار می‌شود بگوید «افلاک استثناء است»؛ پاسخی که قاعده کلی را باطل می‌کند.

نقد ادعای تضاد مطلق نفس و بدن

نفس و بدن متضاد نیستند؛ بدن مرتبه نازله نفس و ذیل و دامن نفس است. نفس پایین آید، بدن گردد؛ بدن بالا رود، نفس شود. غذا بدل ما یتحلل گردد، به نطفه و منی و سپس انسان تبدیل شود؛ این سیر تکاملی است، نه تضاد وجودی.

نقد نقل از بعض العرفا درباره مرگ به عنوان اثر تجلی حق

بعض عرفا گفته‌اند: «الموت أثر تجلي الحق» و آن را به صعقه حضرت موسی علیه‌السلام تشبیه کرده‌اند. اما تجلی حق حیات‌بخش است، نه موت‌آفرین.

قرآن کریم ابتدا موت را مخلوق می‌داند، سپس حیات را؛ یعنی موت عارض بر حیات نیست، بلکه خود مخلوق مستقل است. تجلی حق حیات است، موت اثر جانبی آن نیست.

جمع‌بندی بخش

رابطه معکوس مطلق میان قوت نفس و ضعف بدن قانون فلسفی، علمی یا تجربی نیست؛ بلکه در مواردی جزئي و در مراتب پایین سالکین مبتدی دیده می‌شود. اولیای کامل الهی جامع کمال نفسانی و کمال جسمانی‌اند و بدن در ایشان مظهر تام نفس است، نه مقهور و مضمحل مطلق.