متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

حشر نفوس حیوانیه و معاد جسمانی همه موجودات ارضی

بخش یکم: ادعای سوم در باب حشر نفوس حیوانیه در اسفار اربعه

ملاصدرا در جلد نهم اسفار اربعه، در ادعای سوم از مسئله حشر نفوس حیوانیه، این نفوس را بر دو قسم کلی تقسیم می‌کند:

نخست، نفوسی که به حد خیال بالفعل رسیده‌اند، یعنی خیالشان محدود به حد حس ظاهری نیست و از تجردی برخوردارند که مجرد از ماده است. این نفوس پس از فساد اجساد، باقی می‌مانند، در عالم برزخ محفوظ‌اند و به هویت‌های متمایز خود محشور می‌گردند، در صور مناسب با هیئات نفسانیه خویش.

دوم، نفوس حیوانات صرفاً حسی و جسمانی که فاقد قوه خیال بالفعل‌اند؛ اینان پس از موت و فساد بدن، به مدبر عقلی خویش (ربّ النوع) بازمی‌گردند، اما امتیاز شخصی‌شان زائل می‌شود و کثرت هویتی‌شان که ناشی از کثرت اجساد بود، به وحدت برمی‌گردد.

بخش دوم: نقد تقسیم‌بندی دوگانه نفوس حیوانیه

حیوانات بر اقسام بسیارند و منحصر در دو قسم خیالی و حسی نیستند. میان حیوانات، صاحبان تفکرات جزئیه و حیوانات فکور فراوان‌اند. تجربه، علم جدید و روان‌شناسی حیوانی این حقیقت را به اثبات رسانده است. حتی پایین‌ترین موجودات صحرایی و دریایی نیز در درون خویش سوداها و اندیشه‌هایی دارند که ما از عمق آن بی‌خبریم.

بنابراین، حیوان «صرفاً حسی» که هیچ مرتبه‌ای از تجرد خیالی یا تفکر در او نباشد، در عالم واقع موجود نیست. هر موجود زنده‌ای، حتی کرم ریز زمین، دارای مرتبه‌ای از شعور و ادراک است.

بخش سوم: اصل بقای وجود و نفی اضمحلال

اصل بنیادین فلسفی این است که الوجود لا یضمحل أبداً. وجود هیچ‌گاه نابود نمی‌شود. هر موجودی که در دنیا بوده، در آخرت نیز هست. هیچ ذره‌ای گم نمی‌شود و هیچ موجودی به آخرت خویش نمی‌رسد مگر آنکه محاسبه شود.

خداوند فرموده است: «لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَاوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ». حتی به اندازه ذره‌ای از علم او پنهان نیست.

بخش چهارم: نقد مفهوم ربّ النوع و مثال پرتو و روزنه

مفهوم ربّ النوع، هرچند در شعر و غزل زیبا می‌نماید، اما دلیل عقلی یا نقلی محکمی بر اثبات آن نیست. عوالم مجرده و موجودات سماوی و مدبّرات امور فراوان‌اند، اما اثبات اینکه هر نوع طبیعی دارای عقل نازل خاص به نام «ربّ النوع» است، فاقد برهان قاطع است.

مثال ملاصدرا که نفوس حسی را به پرتوهای نور واحد از روزنه‌های متعدد تشبیه کرده و معتقد است با بسته شدن روزنه‌ها، تعدد زائل می‌شود، باطل است؛ زیرا خداوند روزنه نساخته که بعد ببندد. او میلیون‌ها فرد متمایز و مستقل خلق کرده است و هر فرد دارای هویت شخصی است.

بخش پنجم: معاد جسمانی همه موجودات ارضی

آخرت منحصر به مجردات نیست. ماده نیز آخرت دارد، جسم نیز آخرت دارد، خاک نیز آخرت دارد. همان گوسفندی که خاک شد، در قیامت به صورت گوسفند محشور می‌شود و حساب پس می‌دهد. همه موجودات ارضی اعم از انسان، حیوان، نبات و جماد، حشر شخصی دارند.

آخرت مادّی داریم، آخرت جسمانی داریم، آخرت برای خاک و خاشاک داریم. خداوند سر خلق خویش را زیر آب نمی‌کند. «لا تفاوت فی خلق الرحمن». همه مخلوقات او، از مورچه تا ملائکه، از ماده تا مجرد، قیامت و حساب و جزای متناسب با خویش دارند.

جمع‌بندی نهایی

همه موجودات ارضی حشر شخصی دارند. بقای شخصی آنها قائم به بقای نوعیت خویش است، نه اتصال به ربّ النوع خارجی. هیچ ذره‌ای مضمحل نمی‌شود. خداوند قادر است خاکستری را که در باد صرصر پراکنده شده جمع کند و به همان صورت اولیه بازگرداند. عالم آخرت وسعت بی‌کران دارد و هیچ موجودی در آن گم نمی‌شود، جا کم نمی‌آورد و هیچ کفشی بی‌پا نمی‌ماند.

هر که در دنیا بوده، در قیامت نیز هست؛ هر که عملی کرده، اجر یا عقاب آن را خواهد دید، خواه انسان باشد یا حیوان، خواه نبات یا جماد. این است عدل الهی و این است کمال توحید.