متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش ۱۵۸ ● تنبیه در بطلان اتحاد ارواح انسانی و حیوانی جزئیه پس از مفارقت از ابدان
بسم الله الرحمن الرحیم
| اعلم أن من الناس من زعم أن الأرواح الإنسیة أیضاً کالأرواح الجزئیة للحیوانات الدنیة والنباتات تتحد بعد خراب أجسادها، وشبهها بالمیاه الواقعة فی الکیزان والجرار، إذا انکسرت الأوعیة وصارت هی متصلة واحدة وواصلة إلى الحوض العظیم. |
| بدان که برخی از مردم پنداشته‌اند که ارواح انسانی (به‌ویژه انسان‌های عادی) نیز همچون ارواح جزئی حیوانات پست و نباتات، پس از خرابی اجسادشان با یکدیگر متحد می‌شوند و به وحدت بازمی‌گردند؛ و این را به آب‌هایی تشبیه کرده‌اند که در کوزه‌ها و ظرف‌هاست؛ چون ظرف‌ها بشکند، آب‌ها به هم متصل شده، یکی می‌گردند و به حوض بزرگ می‌پیوندند. |
این قول، قیاسی باطل و وهمی فاسد است. تشبیه ارواح مدرکه و مدبره به آبِ محض، از اساس نادرست است؛ زیرا آب در همه حال آب است و کوزه و دریا تنها ظرف‌اند، اما نفس ناطقه و نفس حیوانی و نباتی دارای استقلال ماهوی و هویت وجودی مستقل‌اند که این استقلال، معلول بدن نیست تا با زوال بدن، هویتشان زایل گردد.
استقلال هویت نفوس در برابر اتحاد مَثَلی آب‌ها
نفس هر موجودی، نفس همان موجود است، نه نفس جثه‌اش. نفس کرم، نفس کرم است و نفس پشه، نفس پشه؛ حتی اگر اجسادشان فانی شود، هویت ماهوی‌شان باقی است. فرق میان انقسام آب‌ها به سبب قوابل (ظروف) و میان انفصال و تکثر نفوس به سبب مبادی ذاتیه آشکار است. آب‌ها در حقیقت یکی‌اند و جدایی‌شان ظاهری است، اما نفوس از اصل مختلف المبادی و مختلف الربوبية‌اند؛ هرچند کسی قائل به رب‌النوع نباشد، نوعیت و ماهیت متکثرشان مانع اتحاد است.
| نفس انسانی، حیوانی و نباتی دارای استقلال ماهوی است؛ بدن ظرف است، نه جزء هویت نفس. زوال ظرف، هویت مظروف را زایل نمی‌کند. |
حشر همگانی جمیع موجودات ارضی در قیامت
همه موجودات دنیوی اعم از اولیای کامل تا انسان‌های عادی، ضعیف، حیوانات و نباتات دارای آخرت و وجود اخروی‌اند. کمّلین مستقیم به ملکوت اعلی نمی‌روند که از قیامت و محشر بی‌نیاز باشند؛ بلکه ایشان محور عالم حشرند و شفاعتشان اقتضای حضور در قیامت دارد. ضعیفان و حیوانات نیز از آخرت محروم نیستند؛ تناسخ باطل است، دنیا باقی نیست، پس راهی جز آخرت جسمانی و حساب و جزا برای همه نیست.
کل موجود ارضی یحشر عند الله تعالی فی القیامة ● ضعف و قوت هر دو در قیامت حاضرند
نقل تحقیقی از محیی‌الدین ابن‌عربی (فتوحات مکیه، باب ۳۲۷)
شیخ اکبر می‌فرماید:
اعلم أن الناس اختلفوا فی أرواح صور العالم: هل هی موجودة عن الصور أو قبلها أو معها… وإن منزلة الأرواح من صور العالم کنزله أرواح صور أعضاء الإنسان الصغیر… فکانت فی حضرة الإجمال غیر مفصلة بأعیانها، مفصلة عند الله فی علمه… فإذا کتب القلم فی اللوح ظهرت صور الحروف مفصلة بعد ما کانت مجملة فی المداد…
ترجمه: بدان که مردم در باب ارواح صور عالم اختلاف کرده‌اند که آیا بدون صور موجودند یا پیش از صور یا همراه آن‌ها… و منزلت ارواح نسبت به صور عالم، همچون منزلت ارواح اعضای انسان است… پس ارواح در حضرة اجمال به صورت غیرمفصل بالأعیان بودند، ولی در علم الهی مفصل بودند… چون قلم در لوح نوشت، صور حروف مفصل ظاهر شد پس از آنکه در مداد مجمل بود.
سپس نفخ روح در صور عالم شد و ارواح به صورشان متمایز گردیدند و گفته شد: این زید است و این عمرو، این اسب است و این فیل، این مار است و این انسان.
رد تشبیه انسان بلید به حیوان و بطلان اختلاط بهشت و جهنم بهائم و انسان‌های بهیمی
آیه شریفه:
| فَإِذَا سَوَّيْتُهُ وَنَفَخْتُ فِيهِ مِن رُّوحِي فَقَعُوا لَهُ سَاجِدِينَ |
| پس چون او را سامان دادم و از روح خویش در او دمیدم، برایش سجده کنید. |
و نیز:
| ثُمَّ أَنشَأْنَاهُ خَلْقًا آخَرَ ۚ فَتَبَارَكَ اللَّهُ أَحْسَنُ الْخَالِقِينَ |
| سپس او را خلقتی دیگر آفریدیم؛ پس بزرگ است خدایی که بهترین آفرینندگان است. |
این «خلق آخر» مخصوص انسان است، نه خنزیر و کلب. حتی انسان بسیار بلید و بهیمی نیز روحش روح انسانی است، نه روح حمار. عدالت الهی اقتضا نمی‌کند که انسان فاسق گرگ‌صفت را با گرگ حقیقی در یک مرتبه عذاب کنند؛ او اختیار داشته و مسئول است، گرگ نداشته است. پس بهشت و جهنم بهائم با بهشت و جهنم انسان‌های بهیمی متفاوت است.
| جهنم و بهشت وحوش و بهائم غیر از جهنم و بهشت انسان‌های بهیمی است |
جمع‌بندی بخش
قیاس ارواح مدرکه به آبِ کوزه‌ها قیاس مع الفارق و مغالطه است. نفس هر موجودی دارای هویت مستقل ماهوی است و با زوال بدن فانی نمی‌شود. همه موجودات ارضی اعم از انسان کامل تا نبات در قیامت محشورند و دارای معاد جسمانی و حساب‌اند. تشبیهات عامیانه و مثال‌های نارسا نمی‌تواند جایگزین برهان عقلی محکم یا نص شرعی صریح گردد.
با نظارت صادق خادمی
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!