متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش ۱۵۹ نوار اسفار ـ نقد و بررسی آرای محیی‌الدین ابن‌عربی در فتوحات مکیه پیرامون تقدم صورت جسمانی و سرنوشت نفوس پس از مرگ

در این مقام، نقل مبسوط عبارات محیی‌الدین ابن‌عربی را به انجام رساندیم، زیرا در آنها برخی تحقیقات دقیق وجود دارد که با آنچه بر اساس حکمت برهانی اثبات کرده‌ایم همخوانی دارد، هرچند پاره‌ای از مطالب نیز با آن اصول مخالف است؛ از جمله آنکه ایشان قائل به تقدم وجودی صورت جسمانی بر ارواح مدبّره آن شده‌اند.

ما عبارات ایشان را از فتوحات مکیه آوردیم، زیرا برخی از مبادی برهانی که اثبات کرده‌ایم در کلام ایشان نیز موجود است، هرچند در برخی مسائل با ایشان اختلاف داریم. یکی از محورهای اصلی این اختلاف آن است که صورت جسمانی نسبت به عالم ناسوت، همانند «جسمانية الحدوث» است که برای انسان قائل هستیم. ارواح هرچند به ذات خود حاکم بر عالم اجسام‌اند، لکن ظرف ناسوت ظرف جسمانیت است. اجسام بالعرض به ارواح شکل می‌دهند، اما در حقیقت این ارواح‌اند که به اجسام شکل می‌بخشند.

مخالفت در مسئله بدن طبیعی دنیوی و اخروی

از عبارات محیی‌الدین چنین برمی‌آید که بدن طبیعی دنیوی همان است که در آخرت قرار می‌گیرد و بدن طبیعی اخروی می‌شود. مخالفت ما در این است که طبیعت صرفاً در ظرف دنیا وجود دارد و در برزخ و قیامت طبیعت نیست. این قول صحیح نیست؛ بدن طبیعی مقید به دنیا و آخرت نیست. بدن طبیعی دنیوی با بدن طبیعی اخروی متفاوت است، اما تفاوت در جهت بدن نیست، بلکه در جهت شرایط حاکم بر آن است. همان بدن طبیعی در شرایط جوی دنیوی آثار خاصی دارد و همان بدن در شرایط برزخی و اخروی صفات و حالاتی متفاوت می‌یابد.

بنابراین، بیان محیی‌الدین در اصل درست است، هرچند ایشان دلیل بر مدعای خود اقامه نکرده‌اند و مرحوم صدرالمتألهین نیز دلیلی بر نفی آن نیاورده که رسا باشد.

نقد قول اتحاد روح انسان بلید با روح حمار

مسئله دیگر، بیان ایشان درباره روح بلید و حیوانی است که روح انسان کُندذهن را با روح حمار یکی می‌دانند و می‌فرمایند هرچند در دنیا صورت متفاوت دارند، در برزخ و آخرت صورتشان یکی می‌شود.

انسان بلید، با تمام کندی خود، دارای صفاتی است که هزاران حمار نمی‌توانند در ردیف آن قرار گیرند. روح انسان حتی در پایین‌ترین مراتب نزول، از حیوان متمایز است. این بحث‌ها از مباحث عامیانه‌ای است که فاقد دلیل علمی، فلسفی یا شرعی است.

محیی‌الدین فرموده‌اند: «الشخص الغالب علیه البلادة روحه روح حمار». این کلام قابل پذیرش نیست؛ خداوند روح کم ندارد که روح انسان را با روح حمار یکی کند. انسان بلید در همه صفات بلید نیست؛ بسیاری از کندی‌ها ناشی از شرایط مزاجی، تغذیه مادر در بارداری، لقمه حرام و حلال، و بی‌فرهنگی جامعه است.

تقدم ذاتی ارواح بر ابدان

محیی‌الدین حکم به تقدم وجود صورت جسمانی بر ارواح مدبره کرده‌اند، یعنی جسمانية الحدوث و روحانية البقاء. اما ما می‌گوییم ارواح به حسب ذات خود متقدم بر ابدان‌اند؛ تقدم ذاتی دهري و علمی که پیش از ناسوت است. این ارواح مخصص ابدان‌اند و سبب تخاطیت و اشکال و اعضایی می‌شوند که متناسب با معانی و صفات ذاتی آنهاست تا بدن مظهر حقایق روح و موضوع افعال و قابل اعمال آن گردد و کمالات از قوه به فعل خارج شود.

بنابراین ابدان و ارواح هر دو در یکدیگر مؤثرند، لکن ابدان بالذات تابع ارواح‌اند نه بالعکس، هرچند ارواح نیز بالتبع محتاج ابدان برای ظهور افعال‌اند.

بقای همه نفوس و رد اضمحلال

هیچ موجودی اعم از حیوان و نبات مضمحل نمی‌شود؛ همه عند ربهم یرزقون‌اند. نظریه رب‌النوع فاقد دلیل فلسفی محکم است. همه موجودات به نحو فردی و به نوعیت خود محشور می‌شوند.

جمع‌بندی بخش

در این بررسی، روشن گردید که بسیاری از آرای محیی‌الدین در فتوحات، هرچند حاوی نکات دقیق است، اما در اصول معاد جسمانی و بقای نفوس و اتحاد ارواح انسانی و حیوانی با حکمت برهانی و عدالت الهی سازگار نیست. بدن طبیعی در نشئه اخروی همان بدن دنیوی است، لکن تحت شرایط متفاوت؛ و همه نفوس اعم از عقليه، خیالیه، حیوانیه و نباتیه به نحو فردی باقی و محشورند و هیچ موجودی مضمحل نمی‌شود.