متن تحقیق

حشر نباتات و جمادات در پرتو حکمت متعالیه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش شصت‌ویکم: نقد و بررسی آرای ملاصدرا در باب سرنوشت قوه نباتیه پس از موت جسمانی

ملاصدرا در کتاب معرفة الربوبیة – که به اشتباه آن را به ارسطو نسبت می‌دهد، در حالی که در حقیقت ترجمانی است از بیانات شاگردان و شارحان بعدی وی – می‌گوید:

اگر گفته شود که قوه نفس نباتی پس از قطع ریشه درخت از جسم مفارقت می‌کند، پس به کجا می‌رود؟ پاسخ آن است که به همان مکانی بازمی‌گردد که هرگز از آن جدا نشده بود، و آن عالم عقلانی است.

سپس خود ملاصدرا این بیان را پیگیری می‌کند و می‌گوید گیاهی که طعم شیرین و بوی خوش دارد، در آخرت از اشجار بهشت خواهد شد و گیاهی که طعم تلخ و بوی ناگوار دارد، از اشجار جهنم، مانند شجره زقوم، می‌گردد.

اصل قرآنی محوری

از این آیه شریفه و آیات مشابه استفاده می‌شود که کل ما فی الأرض یحشر عند الله؛ چه انسان باشد چه حیوان، چه نبات و چه جماد. همه به جزای جبلی و ذاتی خود می‌رسند، نه لزوماً به‌خاطر اختیار، بلکه به مقتضای سرشت وجودی خویش.

بررسی دقیق عبارات ملاصدرا

ملاصدرا می‌گوید نفس نباتی پس از فساد جسم:

1. ابتدا به عالم صور مقداریه بلا هیولی می‌رود (چون در عالم جواهر، هیولی لازم است و او از هیولی هراس دارد!).
2. سپس از آنجا به عالم عقلانی ارتقا می‌یابد.
3. در نهایت، گیاهان خوش‌طعم و خوش‌بو به اشجار جنت و گیاهان تلخ به اشجار جحیم تبدیل می‌شوند.

نقد شجره زقوم دنیوی

ملاصدرا شجره زقوم را از درختان تلخ دنیوی می‌داند، در حالی که قرآن کریم آن را این‌گونه توصیف می‌کند:

این شجره، چکیده و عصاره گناهان بشری است، نه گیاه تلخ دنیوی که خود نیز بنده خداست و «لیس بظلام للعبید». ظلم به یک گیاه بی‌گناه که در دنیا تحقیر گل یاسمن را کشیده، سپس در آخرت نیز طعام الاثیم شود، با عدل الهی سازگار نیست.

جمع‌بندی بخش

موت، عدم نیست؛ انتقال است. هر موجودی اعم از نبات و جماد، زنده است و با موت، زنده‌تر می‌شود. همه به سوی خدا محشور می‌شوند و به جزای ذاتی خویش می‌رسند. بهشت و جهنم نیز از همین اجسام و نباتات دنیوی تشکیل می‌شود، اما به صورت کامل‌تر، زنده‌تر و بدون شائبه نقص مادی.