متن تحقیق

صور غیبی و مدبّرات امر در حکمت متعالیه

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش ۱۶۳ – تقدم کمال بر نقص و ضرورت صورت غیبی مباشر

ملاصدرا پس از بیان اصول بنیادین وجودشناختی، ذهن خواننده را به تأملی ژرف فرا می‌خواند:

ثم استحضر فی ذهنک و تأمل أن کل صورة کمالیة فهی مما یوجد فیها جمیع الصور التی دونها علی وجه ألطف و أشرف و أبسط، و أن کل صورة ناقصة لا یمکن وجودها إلا بصورة أخری متممة لها، محیطة بها، حافظة إیاها، مخرجة لها من القوة إلی الفعل و من النقص إلی الکمال، ولولاها لم یکن لهذه الناقصة وجود، إذ الناقص لا یقوم بذاته إلا بکامل مخصوص له، والقوة والإمکان لا یتحققان إلا بالفعل والوجوب.

این فراز، سه اصل محوری را در بر دارد که از آن‌ها نتیجه‌ای عظیم و معرکة‌الآراء در باب علم الهی و نحوه تدبیر عالم استخراج می‌گردد:

1. هر صورت کمالیه، تمام صور مادون خود را به نحو ألطف، أشرف و أبسط در خود داراست.
2. هیچ صورت ناقصه‌ای بدون صورت کامل‌تر و علت تامه‌اش قوام نمی‌یابد.
3. قوّه و امکان، جز به فعل و وجوب تحقق نمی‌پذیرند؛ بنابراین کمال و فعلیت، بالذات و بالواقع مقدم بر نقص و قوه‌اند.

تقدم اعدادی در برابر تقدم وجودی

آنچه در نگاه ظاهری و عرفی، تقدم قوه بر فعل می‌نماید – همچون تقدم دانه بر خوشه یا نطفه بر انسان کامل – تنها تقدم در مرتبه اعداد و تهیّؤ ماده است. سبب ذاتی و فاعلیِ تبدیل قوه به فعل، پیش از خود قوه موجود است. دانه، نعشِ بی‌جان در بستر طبیعت است که «سائق» (علت فاعلی) از پشت بر آن سیخنکش می‌نهد و «شهیق» (غایت) از پیش، افسارش را می‌کشد تا به کمال رسد.

فاعل حقیقی، خود در مرتبه فعلیت تامه است؛ قوه هرگز قوه‌ای دیگر نمی‌آفریند، بلکه فعلیت است که قوه را به فعلیت می‌کشاند.

ضرورت صورت غیبی مباشر برای هر صورت طبیعی

پس از تحقق این اصول، ملاصدرا نتیجه می‌گیرد:

فلکل من هذه الصور الطبیعیة صورة غیبیة، هذه شهادتها، و ثانیة هذه أولیها، و آخرة هذه دنیاها.

هر صورت طبیعی (جمادی، نباتی، حیوانی) را صورتی غیبی است که:

• در باطن آن قائم و متصل است،
• قریب‌المنزلة و هم‌جنس با آن است،
• مباشرت در تدبیر آن دارد،
• نه خود عقل فعال است (زیرا بسیار متعالی است)،
• و نه ارباب انواع اشراقی (که باز هم دورند)،
• بلکه صورتی غیبی و مناسب است که واسطه میان اعلی و ادنی می‌باشد تا تسلسل لازم نیاید.

آیه شریفه مدبّرات امر

مدبّرات امر، همان صور غیبی مباشرند که دست در دست ذرات عالم نهاده، آن‌ها را از نشئه ناسوت به سوی لقاءالله می‌برند.

نقد دقیق بر اصطلاحات صور معلقه، مرتسمه و مثالی نوری

هرچند وجود مدبّر غیبی برای هر صورت طبیعی امری یقینی است – زیرا «وَاللّهُ مِنْ وَرَائِهِمْ مُحِيطٌ» – اما تعیین ماهیت دقیق این مدبّر به صور معلقه، مرتسمه یا مثالی نوری، فاقد برهان قاطع و متربه‌دست است.

موجودات طبیعی کور و کر و جاهل نیستند؛ هر دانه‌ای طبعی ذی‌شعور دارد، راه خود را به نور فطرت می‌شناسد و استاد سیر خویش است. ظهور حق، خود بصیر و سمیع و باهُش است و محتاج عصاکش خارجی نمی‌باشد.

جمع‌بندی بخش

نظریه ملاصدرا در باب صورت غیبی مباشر، از ژرف‌ترین و ملکوتی‌ترین بیانات حکمت متعالیه است: هر شئی سه چهره دارد – چهره ظاهری (شهادت)، چهره علّی (أولیها)، چهره غایی (آخرة) – و همه با هم در سیرند. اما تعیین دقیق ماهیت آن صورت غیبی به یکی از اصطلاحات رایج، از دقت حکمی فراتر رفته و به قلمرو ظن و تقلید درآمده است. حکمت، جز با اعتراف صادقانه به مرزهای یقین قوام نمی‌یابد.