متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش ۱۶۹: نقد تأویل صدرایی آیه «وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ يَوْمَ الْقِيَامَةِ وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ»

آیه مورد بحث

تأویل صدرالمتألهین و نقد مبنایی آن

حکیم صدرالمتألهین در ذیل بحث مراتب وجودی ماده، حرکت و زمان و نفی بقای اخروی آنها، این آیه شریفه را شاهد می‌آورد و می‌گوید:

فرق میان «قبض» و «طىّ» آن است که قبض دلالت دارد بر بقای مقبوض با وجودی شریف‌تر از وجود پیشین آن؛ یعنی مقبوض در دست قابض دارای وجودی است که اشرف و اقوی از وجودش در مرتبت پیشین است. اما طىّ دلالت بر فنای مطوی دارد؛ وجود مطوی در ظرف مطوی باقی نمی‌ماند و محو می‌گردد.

از این‌رو، چون قرآن کریم درباره زمین فرموده «وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ»، زمین در آخرت باقی می‌ماند، ولی با تجرد اشرف و نفسانی. اما درباره آسمان‌ها فرموده «مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ»، پس آسمان‌ها فانی می‌شوند و به عالم عقل متصل می‌گردند و بقایی ندارند.

معنای حقیقی «قبضته» و «مطويات بيمينه»

«وَالْأَرْضُ جَمِيعًا قَبْضَتُهُ» یعنی همه زمین و همه آنچه در آن است – از جن و انس و موجودات ارضی – در روز قیامت در قبضه قدرت الهی است؛ هیچ چیز گم نمی‌شود، هیچ چیز کم و زیاد نمی‌گردد، هیچ اهمال و اجمالی نیست، زیرا خداوند میان بندگان حکم می‌کند و حکم او متفرّع بر حضور کامل است، نه صرف تصور ذهنی.

«جميعاً» به «ما فی الأرض» برمی‌گردد، نه به خاک و سنگ زمین. «الأرض» با الف و لام جنسی، جنس ارضی را شامل می‌شود و «جميعاً» ظرف کثرت است برای آنچه در زمین است. بنابراین مراد همه موجودات ارضی است که در اصطلاح قرآنی «حشر» بر آنها اطلاق می‌شود.

از این آیه، تجرد و مادیت برنمی‌خیزد؛ تنها احاطه کامل حق بر همه موجودات ارضی در روز قیامت برمی‌خیزد. قبضه الهی اکنون نیز وجود دارد، اما در قیامت ظهور کامل می‌یابد. همان‌گونه که اکنون «إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ» است، اما در قیامت «لِمَنِ الْمُلْكُ الْيَوْمَ» برای همه آشکار و غیرقابل انکار می‌شود.

«وَالسَّمَاوَاتُ مَطْوِيَّاتٌ بِيَمِينِهِ» نیز همین معناست: آسمان‌ها پیچیده در دست راست اوست. «یمین» لسان قدرت و اقتدار است. «مطویات» کنایه از سلطه کامل و احاطه تام است؛ تفنن در بیان است، نه تفاوت در حکم. همان اقتداری که از «قبضته» فهمیده می‌شود، از «مطویات بیمینه» نیز فهمیده می‌شود.

نقد آیات شاهد دیگر

آیات دیگری که در این بحث ذکر شده – مانند «فَصَعِقَ مَنْ فِي السَّمَاوَاتِ وَمَنْ فِي الْأَرْضِ» و «وَأَشْرَقَتِ الْأَرْضُ بِنُورِ رَبِّهَا» – هیچ‌کدام دلالتی بر فنای هیولی یا زمان یا حرکت ندارند. همه این آیات از حضور کامل موجودات سماوی و ارضی در روز قیامت سخن می‌گویند، نه از تبدیل آنها به صورت نفسانی یا اتصال به عقول.

نتیجه‌گیری بخش

تأویل صدرالمتألهین از این آیه شریفه، نمونه‌ای از «قالب کردن» فلسفه و عرفان بر قرآن کریم است. قرآن کریم را باید با زبان خودش فهمید، نه اینکه پیش‌فرض‌های فلسفی را بر آن بار کرد. حفظ حرمت قرآن کریم واجب‌ترین واجبات است و هیچ عالمی – هرچند از اعاظم – استثنا نمی‌شود.

ماده، هیولی، حرکت و زمان در آخرت باقی‌اند، اما با ظهور کامل و بدون خفا. همه موجودات – ارضی و سماوی – در قبضه قدرت الهی حاضرند و هیچ تفاوتی میان زمین و آسمان در اصل بقا و حشر نیست.