متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نهم: وحدت وجودی دنیا و آخرت؛ نقد دیدگاه صدرالمتألهین در باب صور ادراکی و حیات عرضی

مقدمه بخش

در این بخش، به بررسی دقیق عبارت ملاصدرا در اسفار اربعه (جلد نهم، صدر مبحث معاد) می‌پردازیم که فرموده است:

این عبارت، پایه‌ای است برای تفکیک میان دو عالمِ به‌ظاهر متفاوت؛ اما بررسی دقیق نشان می‌دهد که میان دنیا و آخرت تفاوتی در جوهر و حقیقت نیست، بلکه تنها تفاوت در مرتبه‌ی ظهور و خفا است.

۱. صور ادراکی در هر دو عالم

اگر مراد از «صور ادراکی» صور بسيط مدرِك باشد، در عالم ناسوت نيز هيچ صورت غير مدرِكی وجود ندارد؛ زيرا اجسام نيز به بساطت ادراك می‌ورزند. و اگر مراد صور مركب ادراکی (علم به علم) باشد، اين ويژگی مخصوص عالم آخرت نيست، بلكه در دنيا نيز ظرف ادراك آميخته با غفلت و كثرت است و در آخرت، ظرف ظهور محض است؛ غفلت و كثرت در كار نيست. بنابراين، ذاتاً و حقيقتاً هيچ فرقی ميان صور دنيوی و اخروی نيست؛ از مادّی تا غير مادّی.

۲. حیات عرضی یا حیات ذاتی؟

ادّعای حیات عرضی برای ماده و موضوعات دنیوی، فاقد دلیل است. همه‌ی موجودات، وجودی ذاتی و حیاتی ذاتی دارند؛ حیاتشان از غیر نیست، حتی اگر علل و اسباب و فیض حضرت حق را در نظر بگیریم، جواهر مجرد نیز همین‌گونه‌اند. حیات عرضی محال است؛ زیرا خداوند حیات عرضی ندارد تا به کسی عطا کند. «از کوزه همان برون تراود که در اوست».

بنابراین، تفاوت دنیا و آخرت در ظهور و کمون است؛ اینجا با غیبت، کثرت و غفلت همراه است و آنجا ظهور محض. هر وجود و ادراک و حیاتی که موجودات دارند، از آنِ خودشان است؛ به ذاتیت، نه عرضی و وارداتی.

۳. سرنوشت ماده در عالم آخرت

آیا ماده به آخرت می‌رود یا مضمحل می‌شود؟ ملاصدرا گاه می‌گوید نمی‌رود و گاه می‌گوید به نفسِیّت و تجرد می‌رود. این تناقض ظاهری ناشی از وحشت از ماده است، مشابه مشکل ابن‌سینا در علم الهی به جزئیات.

حقیقت آن است که ماده نیز به حقیقت و نفسِیّتش به آخرت می‌رود؛ هیچ چیز مضمحل نمی‌شود. همه‌ی موجودات از ازل بوده‌اند و ابدی‌اند؛ «من العین إلی العین»، نه از عدم به وجود می‌آیند و نه به عدم بازمی‌گردند.

۴. مرگ، انفصال است نه نابودی

موت طبیعی، اعدام نیست؛ فعالیت‌های طبیعی متوقف نمی‌شود، بلکه فاعل (روح) از جسم منفصل می‌گردد و جسم به سرعت نور به سوی معشوق‌های ذره‌ای خود پراکنده می‌شود. روح بود که هشتاد کیلو گوشت و استخوان را به شوق نگه داشته بود؛ چون روح پرید، ذرات مانند لشکری که امیرش کشته شده، دَدَر می‌روند.

بدن، شیاره‌ی وجودی روح است: جسمانیه الحدوث، روحانیه البقاء. خون که لخته می‌شود و پوست می‌سازد، همان خون است در ظرف دیگر؛ جسم نیز روح است در ظرف تنزیل و خشکی.

۵. بهشت، ظرف ظهور مدام است

در بهشت، لحظه به لحظه حیوةٌ تازه است: «وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا» و «أُتُوا بِهِ مُتَشَابِهًا». آنجا تنبل‌خانه نیست؛ ظرف ظهورات پی‌درپی است، نه لم دادن یک‌بار و تمام.

نتیجه‌گیری بخش

عالم ناسوت و عالم آخرت یک حقیقت‌اند؛ تفاوت تنها در شدت و ضعف ظهور است. ماده، جسم، عناصر، درخت، کوه، آب و آتش همه به حقیقت مجرد و نورانی خود در آخرت حاضرند. هیچ موجودی معدوم نمی‌شود؛ همه سائرون إلی الله‌اند. توحید واقعی، درک این وحدت ظهوری است که غفلت ناسوت آن را پوشانده و قیامت کبری آن را مکشوف خواهد ساخت.