متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

اسفار اربعه، جلد نهم، نوار ۱۷۶

بخش نخست: تبیین مفهوم قیامتین صغری و کبری و مقایسه میان آن دو

قیامت بر دو قسم است: قیامت صغری و قیامت کبری. قیامت صغری، امری معلوم و مسلّم است؛ چنان‌که فرموده‌اند: «مَنْ ماتَ فَقَدْ قامَتْ قِیامَتُهُ». هر که بمیرد، قیامتش برپا شده است. در لحظه مرگ، قوا و اعضا و جوارح آدمی از اطاعت نفس خارج می‌شوند و حاکمیت برزخی را می‌پذیرند.

اما قیامت کبری، از حیث زمان وقوع مبهم است و تعیین وقت آن جایز نیست؛ چنان‌که پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم فرمود: «کَذَبَ الْوَقّاتُونَ». هر که وقتی برای آن معیّن کند، دروغ گفته است.

مقایسه ساختاری میان مرگ و رستاخیز بزرگ

همان‌گونه که در مرگ، قوای نفسانی و بدنی از سلطه نفس ارادی خارج می‌شوند و تحت سیطره فاعلیت برزخی درمی‌آیند، در قیامت کبری نیز همه موجودات از حیثیات فاعلی ارادی و قوای نفسانی و عقلی متعارف خویش بیرون می‌آیند و به تمامی تحت سلطه مستقیم فاعلیت الهی قرار می‌گیرند. زلزله عظمی و اضطراب کبری، تلاشی مادی یا برزخی است که در آن، حاکمیت مطلق حق تعالی برقرار می‌گردد.

در آن روز، خداوند به مجرمان حتی نظر رحمت نمی‌افکند، با ایشان سخن نمی‌گوید و فرموده است: «اخْسَئُوا فِيهَا وَلَا تُكَلِّمُونِ» (مؤمنون: ۱۰۸) – خفه شوید در آن و با من سخن مگویید.

بخش دوم: مرگ، تولد برزخی و رفع حجب

مرگ، چونان ولادت است. انسان چون از مادر زاده می‌شود، با خصوصیاتی خاص وارد عالم دنیا می‌گردد؛ و چون بمیرد، از دنیا خارج می‌شود و این، آغاز تولد برزخی است. تفاوت در این است که ولادت دنیوی، طبیعی و قهرى و ارثی است، ولی ولادت برزخی، اکتسابی و ناشی از اعمال و کردار آدمی است.

آخرت با ارتفاع حجب و زوال ملابس و ظهور حقایق و انکشاف اسرار حاصل می‌آید. هر چیز در قیامت بر صورت ذاتی و حقیقی خود ظاهر می‌گردد؛ دیگر آن لباس ظاهری که به نام «انسان» خوانده می‌شد، باقی نمی‌ماند؛ بلکه حقیقت نفس باقی است.

بخش سوم: غیرت الهی و موت همه موجودات حتی ملائکه مقربین

در خبر صحیح آمده که حق سبحانه همه موجودات را می‌میراند؛ حتی جبرئیل و میکائیل و اسرافیل و ملک‌الموت را. این، نهایت غیرت الهی است؛ خداوند نمی‌گذارد حتی فرشته مقربش به حق نیز بر بندگانش سفارت کند. اسرافیل که با نفخه صور، خلق را به زمین ریخت، خود نیز به زمین ریخته می‌شود.

سپس همه برای فصل و قضا اعاده می‌شوند، اما این بار به نحوی أکمل و أرفع از نشئه اولی.

بخش چهارم: عالم چونان انسانی بزرگ و رجوع همه قوا به روح

عالم را چونان انسانی بزرگ فرض کنید. حق تعالی روح این انسان کلان است و موجودات، قوا و اعضا و مشاعر او. چون مرگ فرا رسد، همه قوا به روح بازمی‌گردند، سپس از آن روح، در آخرت، تارة أخری و به نحو أکمل انبعاث می‌کنند.

همان‌گونه که روح انسانی، انوار قوا را در مواضع بدن بسط می‌دهد و با مرگ، همه به روح رجوع می‌کنند، سپس در قیامت از آن روح دوباره انبعاث می‌نمایند، همین قیاس در باب کل عالم و آسمان‌ها و زمین و ما بینهما جاری است.

جمع‌بندی نهایی: لزوم تسلیم محض در برابر انبیا و اولیا

کسی که این شهد را نچشیده – خواه از علمای نظّار غیر واصل باشد، خواه از مغرورین به عقل ناقص، یا از محجوبین عاکف بر صورت ظاهره و اصنام – باید به انبیا و اولیا صدق ورزد و ایمان بالغیب آورد؛ مانند کوری که دست هدایت‌کننده را رها نمی‌کند.

بهترین توصیف آن است که گفت: «ما اهل هدایَندیم، خر خداوندیم». هر چه او فرماید، گوش جان می‌سپاریم.