متن تحقیق
معاد جسمانی در ترازوی حکمت متعالیه
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش یکم: بررسی فصل «أى الأجسام یُحشر فی الآخرة و أیّها لا یُحشر» در اسفار اربعه ملاصدرا
ملاصدرا در جلد نهم اسفار، در مباحث پایانی معاد، می‌کوشد تا پاسخ دهد کدام اجسام در قیامت محشور می‌شوند و کدام محشور نمی‌گردند. او پس از آنکه ماده را از دایرهٔ حشر خارج کرد، در این فصل مدعی می‌شود که میان اجسام نیز تمایز باید نهاد: برخی محشورند و برخی نه.
اصل قاعدهٔ قرآنی ما: هیچ شیء نیست مگر آنکه نزد خداوند محشور می‌گردد. «وَإِنْ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا یُحْشَرُ عِنْدَ رَبِّهِ». هر موجودی، از ذره تا کهکشان، از ماده تا مجرّد، از جسم نورانی تا جسم کثیف، دارای باطن و حقیقتی است که در قیامت ظاهر می‌شود. تنها عقول محضه از دایرهٔ حشر خارج‌اند، زیرا حشر امری است ارضی و سماوی.
ملاصدرا می‌گوید: ارواح، تا زمانی که روح‌اند و مدبّر جسم، خالی از تدبیر اجسام نیستند. اجسامی که روح در آنها تصرّف می‌کند دو قسم‌اند:
- قسمی که نفس در آن تصرّف ذاتی و بی‌واسطه دارد.
- قسمی که تصرّف در آن ثانوی و با واسطه است.
قسم اول «اجسام نورانی» است که به حواس ظاهره محسوس نیست، حیات ذاتی دارد، قابل موت و زوال نیست و مرتبه‌اش فوق روح بخاری و روح حیوانی است. قسم دوم، اجسام عنصری بسيط (آب، هوا، آتش، خاک) و مرکب (نبات، حیوان، بدن لحمی انسان) است که همگی زائل‌شدنی‌اند و در آخرت محشور نمی‌گردند.
نتیجهٔ صدرا: تنها جسم نورانی که متحد با روح است و زوال نمی‌پذیرد، در آخرت محشور می‌شود. اجسام عنصری و حتی روح حیوانی (بخاری) چون فانی می‌شوند، حشر ندارند.
نقد بنیادین بر تمایز صدرایی
این تقسیم اگر پذیرفته شود، در واقع نفی معاد جسمانی به معنای قرآنی و فلسفی آن است؛ زیرا جسمی که زوال نمی‌پذیرد و حرکت جوهری ندارد، دیگر از عالم ناسوت و ماده خارج است و نمی‌توان آن را «جسم» نامید. اگر نیز آن را جسم بدانیم، این دلیل نمی‌شود که سایر اجسام محشور نشوند.
تقسیم جسم به «نورانی زوال‌ناپذیر» و «کثیف زوال‌پذیر» چندان استوار به برهان عقلی نیست. شبیه ادعای دموکریطوس دربارهٔ اجزای لایتجزّی (اتم‌های صلب و نشکن) است که بعدها معلوم شد اتم نیز شکافته می‌شود، انرژی تبدیل می‌گردد و هیچ موجود مادی‌ای مطلقاً نشکن نیست مگر به محدودیت ابزار ما.
همچنین ملاصدرا در اواخر همین فصل به سدرة‌المنتهی و جنة‌المأوی و عالم خیال متصل و افلاک می‌رسد و می‌گوید افلاک عین خیال ملک‌اند، آسمان کبود محسوس همان نیست، روز قیامت همه مهدوم می‌شود و حقیقت آنها که خیال ملک است ظاهر می‌گردد. این سخن گرچه دارای رنگ و بوی عرفانی است، اما با صراحت آیات معاد جسمانی هماهنگی کامل ندارد.
﴿ وَحَشَرْنَاهُمْ فَلَمْ نُغَادِرْ مِنْهُمْ أَحَدًا ﴾ (کهف: ۴۷)
«و همه را محشور کردیم و احدی از آنان را فروگذار نکردیم.»
جمع‌بندی بخش یکم
معاد جسمانی قرآنی اقتضا دارد که همهٔ موجودات مادی — از سنگ و خاک تا حیوان و انسان — به حقیقت و باطن خود محشور گردند. نفی حشر اجسام عنصری و محدود کردن آن به جسم نورانی مجهول‌الهویه، هرچند در لباس فلسفه و عرفان پیچیده شود، با گسترهٔ آیات محشر و با اصل «و إن من شیء إلا یحشر عند ربه» سازگار نیست. حقیقت هر جسمی در قیامت آشکار می‌شود، نه آنکه تنها خیال ملک یا جسم نورانیِ خارج از دایرهٔ ماده باقی بماند.
با نظارت صادق خادمی
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!