متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: امکان رؤیت امور آخروی با عین البصیرة در حیات دنیوی

از جمله کسانی که خداوند متعال به آنان عنایت فرموده، افرادی هستند که با چشم بصیرت، احوال و امور عالم آخرت را در همین نشئه دنیوی مشاهده می‌کنند. این مطلب، کلام صریح قرآن کریم است:

رؤیت جحیم با علم الیقین و سپس با عین‌الیقین، از همین دنیا ممکن است و این ترتیب دلالت دارد که دیدن جحیم آسان‌تر از دیدن نعیم است؛ زیرا جحیم به طبیعت و ماده نزدیک‌تر است و حجاب کمتری میان سالک و آن قرار دارد، اما نعیم در عمق تجرد و نورانیت واقع است و دستیابی به آن دشوارتر.

بخش دوم: مقدمات و مبادی اهل بصیرت و دشواری حفظ حالت کشف

اهل بصیرت و اهل معنا و اهل آخرت – که در نهایت اهل الله‌اند – برای تحصیل این مقام، مبادی و قواعد خاص خود را دارند. این‌گونه نیست که هر کس علوم صوری، منطقی و حتی عرفان نظری را فرا گرفت، ناگهان چشم بصیرت بگشاید. مقدمه اصلی، ترک کامل حجب ظلمانی و نفسانی است. به هر میزان که این حجاب‌ها رخنه بردارد یا دریده شود، به همان مقدار رؤیت باطن حاصل می‌گردد.

عالم معنا و باطن، ورای عالم ظاهری نیست؛ بلکه در عمق یکدیگرند. اگر لایه ناسوتی زدوده شود یا خللی در آن ایجاد گردد، باطن آشکار می‌شود. اما حجاب نفسانی برخلاف پرده‌های مادی، به‌سرعت دوباره ترمیم می‌شود و گوشت تازه می‌گیرد، مگر آنکه فاعلیت فاعل بالفعل (عنایت حق) مداوم باشد و آن را حفظ کند.

غفلت نیز همین‌گونه است؛ اگر فاعلیت حفظ‌کننده نباشد، شکوفایی دوباره به غفلت بازمی‌گردد. بنابراین، زدودن حجاب نفسانی آسان نیست و نگهداری پس از رهیدن، دشوارتر است؛ مانند حفظ علمی که اگر استمرار تمرین نباشد، از خاطر زائل می‌گردد.

بخش سوم: نقد مبنایی بر بیان صدرالمتألهین در مسئله تبدل نشئه و فرق میان اهل نعیم و اهل جحیم

صدرالمتألهین در این فصل می‌فرماید که برای معاینه عالم آخرت و بروز حقایق، نیازی به حصول موت طبیعی نیست؛ زیرا با زوال حجب از وجه قلب و عین بصیرت، انسان پیش از مرگ نیز آن عالم را می‌بیند. سپس بیان می‌کند که نشئه دنیوی برخی به نشئه اخروی تبدل می‌یابد و اسماء و حواس و ابصارشان تغییر می‌کند، و به همین سبب تمام موجودات عالم برایشان صورت دیگری می‌یابد.

اما اشکال اساسی اینجاست که ایشان فرق میان اهل جنت و اهل نار را در همین تبدل نشئه قرار می‌دهند: اهل جنت با تبدل کامل ذاتشان از ماده و طبیعت، مجرد و مطهر می‌شوند و اهل نار به علت عدم تبدل ذاتشان از وجود طبیعی، در همان ماده و طبیعت می‌مانند.

این بیان از ریشه مشکل دارد؛ زیرا اگر آخرت را عاری از ماده و طبیعت بدانیم، اهل جحیم چگونه وارد آخرت می‌شوند؟ آیا جهنم در دنیاست یا در آخرت؟ قرآن کریم صراحت دارد که هر دو گروه وارد آخرت می‌شوند، و آخرت مقسم است که یک قسمش نعیم و قسم دیگرش جحیم است. ماده و جسم در آخرت موجود است، اما مسانخ نعیم و جحیم با یکدیگر متفاوت است.

تبدیل در قیامت دوطرفه است: هم فاعل شناسا تبدل می‌یابد و هم مفعول شناخته‌شده. اما در سلوک عرفانی دنیوی، تنها فاعل (سالک) تبدل می‌یابد و اشیاء همان‌اند، ولی او با چشم باطن می‌بیند. آیه فوق دلالت بر تبدیل مفعولی در قیامت دارد، نه صرف تبدیل فاعلی.

جمع‌بندی نهایی

رؤیت عالم آخرت پیش از مرگ، از مراتب بالای بصیرت است که مستلزم ترک کامل حجب ظلمانی و نفسانی و حفظ دائم عنایت حق می‌باشد. راه معنوی، راهی پر افت‌وخیز است و حفظ حالت کشف، دشوارتر از تحصیل آن است. نقد مبنایی بر بیان صدرالمتألهین نشان می‌دهد که آخرت، مقسم نعیم و جحیم است و تبدیل نشئه در قیامت، هم فاعلی است و هم مفعولی؛ لذا ماده و طبیعت به کلی از آخرت خارج نیست، بلکه مسانخ هر دو قسم در آخرت موجود است.