متن تحقیق

صراط مستقیم و تجسم اعمال در معارف اسلامی

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: حقیقت صراط مستقیم و نسبت آن با نفس انسانی

بصیرت کشفی مقتضی آن است که صراط مستقیم – آن‌گونه که گفته‌اند «الصراط الذي أوصلك إلى الجنة» – صورت هدایتی است که انسان در عالم طبیعت از اعمال خویش برای نفس خود ترسیم می‌کند. این صورت، همان رشد فعلی و عملی است که از اعمال قلبیه و احوال و اعمال جوارحی و جوانحی پدیدار می‌گردد.

در این بصیرت، صراط مستقیم عین نفس انسانی سعید است؛ نفس سعید صورت صراط الله المستقیم است و صراط غیر از حقیقت نفس نیست، بلکه ظرف عینیت‌یابی آن در عالم آخرت است. این صراط دارای حدود و مراتب است؛ هنگامی که سالک به تدریج بر حدود و مقامات آن سلوک کند، به جوار ربّ خویش و داخل شدن در جنت یا ظرف لقاء – که برتر از جنت است – نایل می‌گردد.

این صراط در دار دنیا همچون سایر امور اخروی از ابصار غایب و بر حواس مستور است. هنگامی که غطاء با موت منکشف گردد و حجاب از عین قلب برداشته شود، انسان آن را مشاهده می‌کند و در روز قیامت به صورت جسر محسوس بر متن جهنم امتداد می‌یابد.

بخش دوم: نسبت نفس و صحیفه اعمال با عالم آخرت

نفس انسانی و کردار او، صراط و صحیفه اعمال را پدید می‌آورند؛ اما صراط و صحیفه و نفوس یک حقیقت‌اند. عالم آخرت امر دیگری است، هرچند هر کس بر سر سفره خود نشسته و ساخته خویش را مصرف می‌کند. نباید به آخرت نفسانی محض قائل شد و گفت بهشت و جهنم صرفاً نفس است؛ این انکار عالم آخرت است.

این آیه به معنای آن نیست که فقط نفس نوشته و ملائکه نقشی ندارند؛ نفس می‌نویسد، ملائکه می‌نویسند، یا هر دو با هم. انکار یکی از این دو یا انکار عالم آخرت، هر دو افراط و تفریط است.

بخش سوم: جسر بر جهنم و وحدت حقیقت صراط

جسر بر متن جهنم یک سرش در موقف قیامت و سر دیگرش بر یکی از ابواب جنت است. همه خلایق از آن عبور می‌کنند؛ نعیم در طول جحیم است، نه در عرض آن. راه بهشت جز از گذر صراط و جهنم نیست.

روایت از امام صادق علیه‌السلام از پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله: «یا علی! اذا کان یوم القیامة اقعد انا و انت و جبرئیل علی الصراط فلا یجوز علی الصراط الا من کانت معه براءة بولایة علی بن ابی‌طالب.»

بخش چهارم: سیر در آخرت، سیر در ذات نفس

مسافر به سوی خدا در حقیقت در ذات خویش سیر می‌کند؛ مسافر، مسیر، مسافت و متحرک در مسیر، همه یک حقیقت‌اند. در هر قدم، پای خود را بر سر خویش یا سر خویش را بر پای خویش می‌نهد؛ حرکتی عمقی است نه افقی و نه عمودی به معنای متعارف.

بخش پنجم: نشر صحایف و تبدیل حال به ملکه جوهرى

قول و فعل مادامی که در اکوان حرکات و مواد مکونات‌اند، بهره‌ای از بقا ندارند. اما آنگاه که اثری در نفس بماند و با تکرار استحکام یابد، ملکه می‌شود و با شدت، از کیفیت عرضی به صورت جوهرى نفس تبدیل می‌گردد. مثال: حرارت ضعیف در زغال → با شدت → آتش محرقه.

همین مکانیسم علت امکان تعلیم، تربیت، کسب علوم و صنایع است. نفس کودک همچون کاغذ سفید است؛ هر چه بنویسی می‌ماند. نفس بزرگسال محنّک پر از هیئات راسخه است؛ پاک کردنش دشوار و گاه ناممکن است.