متن تحقیق

نقش اعمال در قلوب و أرواح و حقیقت معاد

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش ۱۸۳: آثار اعمال در قلوب و أرواح و نسبت آن با صحائف أعمال و عالم آخرت

آنچه از این بحث و از بیانات نورانی به دست می‌آید این است که نفس انسانی دارای قدرت أخذ و إعطاء است؛ می‌تواند دریافت کند و می‌تواند اعطا نماید، می‌تواند بیاموزد و دیگران را تعلیم دهد. نفس، قابل است و آنچه را می‌پذیرد، می‌تواند حفظ کند و به صورت ملکه نفسانی درآید و این ملکه با تکرار، شدت و استحفاظ، قوت و رسوخ می‌یابد تا بدان‌جا که به حد جوهر و ذات انسانی ارتقا یابد و حقیقت انسان همان گوهر و جوهر گردد.

پس آنچه در حقیقت انسان قرار می‌گیرد، همان نوشتار و صحیفه و کتاب و تمثل و حقیقت آخرت و صراط و سایر امور نفسانی و أخروی است.

این دیدگاه همانند کسی است که تنها یک مدرک دانشگاهی دارد ولی هیچ علمی در او نیست؛ مدرک فقط حاکی از گذشته است، نه حامل حقیقت کنونی. همان‌گونه که در فقه نیز بحث می‌شود: اگر کسی بیست سال پیش گواهی‌نامه رانندگی گرفته باشد اما اکنون هیچ مهارتی نداشته باشد و باعث قتل شود، قتل عمد است، زیرا راننده واقعی نیست؛ مدرک تنها در امور قانونی اعتبار دارد، نه در ذمه شرعی.

از سوی دیگر، اگر کسی مهارت کامل رانندگی دارد ولی مدرکی ندارد و باعث قتل شود، از نظر شرعی قتل عمد نیست، هرچند از نظر قانونی ممکن است مشکل ایجاد کند.

نفس انسانی، صحیفه خالی از نقش و صورت

نفس انسانی در بدو خلقت، خالی از فعلیت است؛ مانند صحیفه‌ای سفید که هیچ نقش و صورت بر آن نباشد، البته نه به معنای خالی مطلق مانند ظرف تهی، بلکه استعدادها و اشتهائات نسبت به افکار و اعمال در کمون نفس موجود است؛ خالی بودن به معنای تخلیه از فعلیت است.

این آثار که در قلوب و أرواح حاصل می‌شود، به منزله نقوش و کتابت در صحائف و الواح است. در لسان شریعت به این قلوب و أرواح «صحائف أعمال» گفته می‌شود. پس صحیفه أعمال فقط کاغذ و قلم ملائکه نیست؛ همان قلب و روح ماست که با اعمال خودمان در آن می‌نویسیم، اما این به معنای انکار نوشتن ملائکه یا نوشتن خداوند نیست.

کَرَام الکَاتِبُون و یتَلَقَّی الْمُتَلَقِّیَان

این نقوش و صور نیازمند قابل و فاعل است. فاعلان و مصوران این کتابت نورانی، همان «کَرَام الکَاتِبُون» هستند که از سنخ ملائکه‌اند:

این ملائکه دو طایفه‌اند: ملائکه یمین و ملائکه شمال. و آیه شریفه:

«یَتَلَقَّی» به معنای برخورد و چفت شدن دو گروه است؛ یعنی ملائکه یمین اعمال اصحاب شمال را نیز نوشته‌اند و بالعکس؛ دقت الهی فراتر از تصور است.

و نیز «رَقِيبٌ عَتِيدٌ»؛ دو نگهبان، یکی از پیش و یکی از پس، که هر کلمه و عمل را از دو سو نگه می‌دارند؛ مانند دو نفر که الاغ سرسخت را از جلو و عقب می‌کشند تا از پله بالا رود.

کتاب به یمین و به شمال

کتاب او از علوم صادقه، اعتقادات حقّه و اخلاق حسنه تشکیل شده است. یقین او در قیامت بسیار بالاتر از یقین دنیوی است؛ آنچه در دنیا «یقین» می‌پنداشت، در قیامت می‌بیند که تنها «ظن» بوده است.

کتاب او از اکاذیب باطله، صفات شیطانیه، شهوات حیوانیه و ریاست‌های دنیوی آتش‌زن تشکیل شده است. «وراء ظهره» به معنای جهت شمال و یمین است، نه اینکه از پشت نبیند؛ در قیامت از همه جا می‌بیند.

جمع‌بندی بخش

عالم آخرت بسیار ظریف‌تر، دقیق‌تر و گسترده‌تر از تصور ماست. اعمال در نفس انسان نقش می‌بندد و حقیقت او را می‌سازد، اما ورای آن، عالم واقعی آخرت است که نفس آن را ساخته و پرداخته کرده و در عین حال، واقعیتی مستقل و خارجی دارد. همه چیز چند لایه ثبت می‌شود و خداوند خودش ناظر و نگارنده نهایی است: إِنَّ رَبَّكَ لَبِالْمِرْصَادِ.