متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: نزول شیطان قرین بر اثر فساد عقیده و رسوخ در کفر

چنان‌که در کفر و اعتقاد سوء نیز همین قیاس جاری است؛ هر کس که عقیده‌اش در مسائل الهی فاسد گردد، بر جهل خود پای فشارد و در کفر خویش به نهایت و بلوغ رسد، شیطانی بر او نازل می‌شود که وعده شر و بدی به او می‌دهد، جهلش را با اقتران استوار می‌سازد، او را به خودپسندی و اعجاب به نفس می‌کشاند و در دنیا و آخرت قرین او می‌گردد.

بخش دوم: نقد مبنای عدمی بودن شرور و اثبات وجودی بودن خیر و شر

در این مسائل که بسیارى از آن‌ها متفرع بر مبادى امور عامه است، اشاره‌اى اجمالى مى‌کنیم. یکى از مهم‌ترین و پیچیده‌ترین مباحث حکمت، مسئله شرور است که آیا شرور وجودى‌اند یا عدمى. قاطبه اهل حکمت و عرفان، از ارسطو و افلاطون تا متأخرین، گفته‌اند: «الخير مساوٍ للوجود والشرور أعدامٌ»؛ خیر مساوى با وجود است و شرور اعدام و عدم‌اند.

استدلال ایشان این بود که خداوند خیر محض است و از خیر محض جز خیر بیرون نمی‌آید. اگر شرور وجودى باشند، باید فاعل داشته باشند؛ فاعل نمی‌تواند عدم باشد، نمی‌تواند خداوند باشد (زیرا خیر محض است)، و اگر اهرمن یا موجودى دیگر باشد، شرک لازم می‌آید. از این رو ناچار شدند بگویند شرور عدمى‌اند.

دلیل روشن آن است که خیرات و شرور هر دو دارای یک سنخ وجودى‌اند؛ همچنان که محبت و آزار، لطف و قهر، همگى از یک مرتبه وجودى برخوردارند. ما در توحید قرآنى مشکل شرک نداریم، زیرا خالقیت و الوهیت خداوند غیر از ربوبیت و ربانیّت اوست. تمام موجودات اعم از خیر و شر، مظاهر أسماء و صفات الهیه‌اند:

• خیرات → مظهر أسماء جمالیه و کمالیه: رحمان، رحیم، ودود، هادی
• شرور → مظهر أسماء جلالیه و قهريه: قهار، قاهر، جبار، مضل، منتقم

پس همه شرور و خیرات وجودى‌اند و هر یک مظهر نام خاص خود و مجلاى صفت ویژه خویش‌اند. این بیان، مشکل فاعلیت شر را به‌کلی حل می‌کند و نیازی به حیل فلسفی و سفسطه‌های پیچیده نیست.

بخش سوم: بطلان جبر و اختیار مفروض و تبیین امر بین الأمرین به بیان مشاعی

جبر محال است، زیرا جابر خود نیز جابر می‌خواهد و تسلسل لازم می‌آید. اختیار مطلق نیز محال است، زیرا همین تردید میان «این کنم یا آن» خود دلیل عدم اختیار است. هزار سال بحث جبر و قدر در تاریخ کلام اسلامی از عدم فهم صحیح توحید افعالی ناشی شده است.

لا حول و لا قوة إلا بالله + إیّاک نعبد و إیّاک نستعین؛ ما نیز فاعلیم و خداوند نیز فاعل است، اما فاعلیت ما مشاع و غیرتفکیکی است.

بخش چهارم: تمایز میان ملکه نفسانی و ملک و شیطان حقیقی

حکما گفته‌اند ملکه راسخه نفس در قیامت به صورت ملک (برای خیر) یا شیطان (برای شر) تمثل می‌یابد، یعنی ملک و شیطان همان ملکه است.

این کلام تنزیه ملک و شیطان و انکار موجودات مستقل ملکوتی است. ملک و شیطان موجودات منفصل نازله‌اند که موکل و مدبر نفس‌اند:

هَلْ أُنَبِّئُكُمْ عَلَىٰ مَنْ تَنَزَّلُ الشَّيَاطِينُ ۚ تَنَزَّلُ عَلَىٰ كُلِّ أَفَّاكٍ أَثِيمٍ
وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَٰنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ

نفس اماره غیر از شیطان رجیم است؛ شیطان پیش از آدم و پیش از عالم موجود بوده است. مثال متصل (ملکه در نفس) با مثال منفصل (ملائکه و شیاطین حقیقی) متفاوت است.

بخش پنجم: علت خلود در ثواب و عقاب ابدی

عمل و قول به‌ظاهر زائل می‌شوند؛ چگونه می‌توانند علت ثواب و عذاب ابدی گردند؟ پاسخ: تکرار عمل، ملکه راسخه و ثابت ایجاد می‌کند که از مرتبه عرض به جوهر تبدیل می‌شود و ابدی می‌ماند. خود عمل نیز زائل نمی‌گردد:

عمل با تکرار به ملکه تبدیل می‌شود و ملکه ابدی است؛ از این رو خلود در بهشت و دوزخ کاملاً موافق حکمت الهی است.

جمع‌بندی نهایی

تمام پیچیدگی‌های حکما از ضعف در فهم توحید أسماء و صفات و توحید افعالی ناشی شده است. هنگامی که توحید به نحو قرآنی فهمیده شود، مسئله شرور، جبر و اختیار، ملک و شیطان، و خلود در عقاب یکسره حل می‌گردد و هیچ نیازی به سفسطه و حیل فلسفی باقی نمی‌ماند.