متن تحقیق

میزان معرفت

تأملی در اسفار الأربعة الإنسانیة

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: اصل بدیهی سنجش هر چیز با جنس خویش

در میان اصول عقلیِ روشن که هیچ نیازمند استناد به نص شرعی یا روایت نیست، این قاعده جایگاهی استوار دارد که هر چیز را باید با میزانِ هم‌جنس خود سنجید. چوب را با اره چوب می‌برند، آهن را با اره آهن، آب را با پیمانه آب، سنگ را با پتک و طلا را با ترازوی زرگری. این امر چنان بدیهی است که عقل سلیم بدون تأمل آن را می‌پذیرد.

قرآن کریم در بیش از بیست آیه از «میزان» و «وزن» در روز حساب سخن گفته، لیکن در هیچ‌یک نوع خاص ترازو را مشخص نکرده است؛ زیرا این امر عقلیِ محض است و نیازی به بیان ندارد. هر کس که انکار کند میزان منطقی معتبر است یا ادعا کند که آیات میزان مستقیماً ناظر به اشکال اربعه منطق است، از جاده اعتدال خارج شده است.

بخش دوم: میزان قرآنی، اشرف موازین

این میزان، میزان علم و معرفت و اعمال قلبیه‌ای است که از اعمال بدنی نشأت می‌گیرند. در روایت معتبر از حضرت امام جعفر صادق علیه‌السلام وقتی از این آیه پرسش شد، فرمودند:

زیرا انبیا و اولیا میزان صحت و سقم عقاید‌اند، نه میزان وزن مادی گوشت و زغال. معلمِ حقایق، خود میزان است؛ همان‌گونه که طبیب میزان سلامت جسم است و فقیه میزان صحت اعمال ظاهری.

بخش سوم: منطق، میزان اندیشه حصولی

منطق ارسطویی نقاشیِ چهره اندیشه است؛ همان‌گونه که نقاش چهره انسان را می‌کشد، ارسطو ساختار صورت فکر را ترسیم کرده است. این ابزار در حوزه علم حصولی استوار و بی‌نظیر است، لیکن چون از علم حصولی فراتر رویم و به علم حضوری و معرفت الله قدم نهیم، دیگر منطق کارایی ندارد.

کژاندیشی آن است که منطق را کفر و زندقه خوانند یا آن را عین میزان قرآنی و اشکال اربعه را مستقیماً نازل‌شده از آسمان پندارند. هر دو افراط و تفریط است.

بخش چهارم: قرآن کریم، مائده آسمانی با مراتب مختلف رزق معنوی

قرآن کریم سفره‌ای است گسترده از آسمانِ رحمت الهی که برای هر طبع و هر مرتبه، رزقی خاص دارد:

• برای اهل حکمت: برهان و استدلال عقلی
• برای مؤمنان: موعظه حسنه و تذکر دل‌نشین
• برای اهل جدال: جدال احسن که در روزگار ما غالب است
• برای عوام الناس و کسانی که طبعشان در کثافت مانده: قشور و نخاله و حتی ذکر ابولهب و کلب

چنان‌که فرمود: «مَتَاعًا لَکُمْ وَلِأَنْعَامِکُمْ» «خوراک شما و چهارپایانتان»؛ یعنی بسیاری از رزق‌های ظاهری نیز تنها به خاطر چهارپایان به شما داده شده است.

جمع‌بندی نهایی

میزان‌ها مختلف‌اند و هر چیز را باید با میزان هم‌جنس آن سنجید. منطق میزان استوار اندیشه حصولی است، انبیا و اولیا میزان عقاید و اعمال قلبیه در روز حساب‌اند، و قرآن کریم مائده‌ای است آسمانی که از لطیف‌ترین برهان تا درشت‌ترین قشور را دربر دارد. حقیقت‌جویی آن است که هر میزان را در جای خود نشاند و از افراط و تفریط پرهیز کرد.