متن تحقیق

نور الانوار

تأملاتی عرفانی در احوال یوم القیامة
برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزدهم: ظهور نور الانوار و ارتفاع حجب

بسم الله الرحمن الرحیم

در این بخش از تأملات معادی، به بررسی فصل «فى أحوال تُعرض یوم القیامة إذا ظهر نور الأنوار وانکشف عند ارتفاع الحجب جلال وجه الله القیوم…» از جلد نهم اسفار اربعه می‌پردازیم. این فصل بیست و سه حالت و خصوصیت را برای یوم القیامة برمی‌شمارد که پس از بیان احوال اهل قیامت، به احوال خود آن یوم می‌پردازد.

در این مقام، استعدادها به فعلیت می‌رسند، قوای باطنی به ظهور می‌پیوندند، و فواعل طبیعی و صوری و ظاهری همگی به فاعلیت حقیقی بازمی‌گردند؛ آن‌جا که «إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ» به تمام معنا تحقق می‌یابد، مظاهر به مظهرات خویش رجوع می‌کنند و مظهرات به مقام واحدیت و احدیت منتهی می‌گردند؛ همان‌جا که ندای «لِمَنِ الْمُلْکُ الْیَوْمَ لِلَّهِ الْوَاحِدِ الْقَهَّارِ» طنین‌انداز می‌شود.

ارتفاع حجب و غلبه سلطان احدیت

«إذا ظهر نور الأنوار وانکشف عند ارتفاع الحجب جلال وجه الله القیوم وغلب سلطان الأحدية باضمحلال الکثرة واشتدت جهات الفاعلیة والتأثیر بزوال الحواجز وخروج المستعدات من القوة إلی الفعل وانتهاء الحرکات إلی غایاتها»

هنگامی که نور الأنوار – که لسان جمال حق است – ظهور کند و با برداشته شدن حجاب‌ها، جلال وجه الله القیوم – که لسان جلال حق است – مکشوف گردد، سلطان احدیت بر کثرت غالب می‌شود، موانع زائل می‌گردند، و استعدادها از قوه به فعل می‌رسند.

یوم القیامة در حقیقت یوم الحق است؛ روز قیام حق. تا پیش از قیامت، خلق قائم بودند یا حق در خلق قائم بود، اما در قیامت، حق قیام می‌کند.

آیا آخرت ظرف سکون است؟

برخلاف پندار برخی متکلمان که حق تعالی را «ثابت» و «ساکن» می‌دانستند، قیامت ظرف سکون نیست. همان‌گونه که حق تعالی «لا نَوْمَ لَهُ وَلا سِنَةٌ» دارد و بیدارِ بیدار است، اهل آخرت نیز در آن مقام، از «یومیه» و نقصان فارغ می‌شوند. حرکت فلسفی (من القوه إلی الفعل) مخصوص ماده است، اما حرکت وجودی و ایجادِ شأنی هرگز متوقف نمی‌شود.

«إِنَّا لِلَّهِ وَإِنَّا إِلَیْهِ رَاجِعُونَ» رجوع به اصل است، نه محو کامل شخصیت. «اقْرَأْ کِتَابَکَ کَفَی بِنَفْسِکَ الْیَوْمَ عَلَیْکَ حَسِیبًا» نشان می‌دهد خودیت، مالکیت، شفاعت و عنوان همچنان باقی است، لکن همه «بإذن الله» و با ظهور تام حق.

نقد بازگشت عناصر چهارگانه به عنصر واحد مظلم

برخی تصور کرده‌اند که عناصر اربعه به عنصر واحد مظلم بازمی‌گردند و سپس به آیه «لا یَرَوْنَ فِیهَا شَمْسًا وَلا زَمْهَرِیرًا» (سوره الإنسان: ۱۳) استناد می‌کنند و آن را نشانه تاریکی می‌انگارند.

این برداشت خطاست. آیه شریفه وصف بهشت است، نه ظلمت:

یعنی صفا و تعادل محض؛ نه گرمای سوزان خورشید و نه سرمای گزنده زمهریر. «وَیَبْقَی وَجْهُ رَبِّکَ ذُو الْجَلالِ وَالْإِکْرَامِ» خود آن نور و صفا و تعادل را تأمین می‌کند. دیگر نیازی به شمس و قمر ناسوتی نیست، اما تاریکی نیز در کار نیست.

جمع‌بندی بخش

قیامت یوم قیام الحق است؛ روزی که حجاب‌ها فرو می‌ریزد، کثرت مضمحل می‌شود، و همه چیز به فعلیت تام می‌رسد. اما این فعلیت، سکون و توقف نیست؛ ادامه همان تجدد امثال و شأن الهی است، بدون نقصان قوه. بهشت و جهنم در طول یکدیگرند، نه در عرض؛ سیر اخروی پویا و زنده است؛ و نور وجه الله القیوم خود روشنایی و تعادل و حرارت و برودت متعادل را تأمین می‌کند. بسیاری از تصورات فلسفی و کلامی، رنگ عامیت و هیئت قدیم گرفته‌اند و با واقع قرآن کریم و کشف قلبی همخوانی ندارند.