متن تحقیق

شهود آخرت و نقد تأویلات فلسفی و عرفانی از آیات قیامت

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش ۱۹۲ – ضرورت ذهن صاف در محضر قرآن کریم و نقد تأویلات سه‌گانه

هنگام تأمل در آیات مربوط به قیامت و شهود آخرت، سه رویکرد عمده در میان متفکران پدیدار گشته است: تأویل فلسفی، تأویل مبتنی بر هیئت بطلمیوسی، و تأویل مستقیم قرآنی. هر یک از این رویکردها، به اقتضای ابزار و پیش‌فرض‌های خویش، تصویری متفاوت از صحنه‌های آخرت ترسیم می‌کنند؛ لیکن هنگامی که انسان در هر علمی پیش می‌رود، ناگزیر از به‌کارگیری عینک همان علم است و باید سیاق و روش آن را رعایت کند. اما در محضر قرآن کریم، نه فلسفه باید خواند، نه فقه، نه هیئت؛ بلکه باید با ذهنی صاف، سلیم و فارغ از پیش‌داوری‌ها حاضر شد و اجازه داد کلام الهی خود سخن گوید.

۱. نقد تأویل «جبال همچون رمل»

یکی از مشهورترین تأویلات، سخن ملاصدرا و شارحان اوست که کوه‌ها را در اصل متشکل از رمل می‌دانند و معتقدند در قیامت دوباره به همان حالت نخستین بازمی‌گردند: «فَعَادَتْ کَمَا کَانَتْ عَلَیْهِ». این سخن فاقد هرگونه مستند قرآنی است. قرآن کریم در هیچ‌جا از تبدیل کوه‌ها به رمل سخن نگفته است.

«یَنسِفُهَا» به معنای از جا کندن و ریزش کامل است، نه بازگشت به رمل. زمین قیامت همچون صفحه‌ای کاملاً صاف می‌شود که اگر تخم‌مرغی در یک سوی عالم نهاده شود، از سوی دیگر دیده می‌شود.

۲. نقد ربط سه‌گانه کوه‌ها به مراتب توحید

برخی شارحان گفته‌اند: «لَمَّا کَانَ لِلتَّوْحِیدِ مَرَاتِبُ ثَلَاثٍ، کَانَتِ الْجِبَالُ یَوْمَ الْقِیَامَةِ عَلَىٰ ثَلَاثَةِ أَحْوَالٍ». این استدلال «لِمَّا» کاملاً بی‌مبنا و در حد اندیشه‌های عامیانه است؛ همان‌گونه که اگر گفته شود چون انسان دو پا دارد، پس خداوند دو خورشید و ماه آفریده است.

۳. تبدیل عناصر به آتش واحد و نقد آن

گفته‌اند همه عناصر در قیامت به «نَارٍ وَاحِدَةٍ غَیْرِ هَذِهِ النَّارِ الِاسْتِقْسِیَّةِ» تبدیل می‌شوند. آتش آخرت به مراتب شدیدتر از آتش دنیاست؛ روایات تأکید دارند که آتش جهنم شصت و نه یا هفتاد برابر آتش دنیا است و اگر ذره‌ای از آن بر زمین ریخته شود، همه چیز را خاکستر می‌کند.

۴. نقد مكاشفات درباره مکان جهنم و صراط

برخی عرفای مدعی مکاشفه گفته‌اند جهنم در «تحت مُقَعَّر فلک الکواکب» است و صراط از زمین تا سطح همان فلک کشیده می‌شود و کف بهشت است. این تصور، حجم و عظمت جهنم را به اندازه یک انگشتانه کوچک می‌کند، در حالی که قرآن کریم از «هَلْ امْتَلَأْتِ؟ هَلْ مِنْ مَزِیدٍ» سخن می‌گوید؛ جهنم هر اندازه پر شود، باز جا باز می‌کند و وسعت می‌یابد. قعر جهنم نه مخروطی و تنگ‌شونده، بلکه هر چه پایین‌تر، وسیع‌تر است.

جمع‌بندی بخش

احترام و ارادت به همه فیلسوفان و عارفان واجب است و ما مرهون تلاش‌های آنانیم، اما عظمت قرآن کریم و صحنه‌های آخرت به مراتب فراتر از تأویلات فلسفی، هیئت قدیم، یا مکاشفات شخصی است. تنها راه صحیح، بازگشت به متن صریح قرآن کریم با ذهنی پاکیزه و فارغ از پیش‌فرض‌هاست تا خود کلام الهی، پرده از اسرار بردارد.