متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

نوار اسفار – جلد نهم – بخش ۱۹۳

بخش نوزدهم: وضع موازین در ارض محشر و نقد برداشت‌های ظاهری از عدل اخروی

در ارض محشر، موازین عدل الهی برپا می‌گردد و برای هر مکلّفی میزانی ویژهٔ او قرار داده می‌شود؛ نه آن‌گونه که برخی پنداشته‌اند پس از میزان عام، میزان خاصی نیز وجود دارد، بلکه تنها یک میزان حقیقی است که به هر نفسی اختصاص دارد.

قرآن کریم می‌فرماید:

ویژگی‌های میزان اخروی در برابر میزان دنیوی

ترازوی قیامت از ترازوی این‌جهانی به‌کلی متفاوت است. در جهان ماده، یک ترازوی بیست‌کیلویی می‌تواند نیم‌کیلو را نیز بسنجد و یک خط‌کش می‌تواند صدها اندازهٔ متفاوت را نشان دهد، اما در قیامت هر ترازویی دقیقاً به قدر مظروف خویش است؛ نه کفه‌ای خالی می‌ماند و نه وزنی بیش از ظرفیت کفه وارد می‌شود. ظرف و مظروف در کمال تناسب و تساوی‌اند.

از این‌روست که جهان آخرت برای استیفای کامل حقوق ضروری است؛ زیرا دنیا جایگاه نسبیّت است و عدالت در آن به‌تمامی جاری نمی‌گردد، اما آخرت عرصهٔ عدالت محض است که هر عمل، هر فکر و هر ایمانی دقیقاً به اندازهٔ خویش سنجیده می‌شود.

الحمدلله ملأ المیزان: پرکنندهٔ ترازو یا گوهر ثقل ارزشی؟

روایت است که رسول خدا صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «الحمد لله ملأ المیزان»؛ یعنی «حمد خدا ترازو را پر می‌کند». اما این پر کردن به معنای آن نیست که سایر اعمال کفه را خالی گذاشته‌اند و تنها حمد آن را سنگین می‌کند، بلکه چون هر کفه‌ای دقیقاً به اندازهٔ اعمال پر است، حمد از آن‌روست که دارای ثقل ارزشی و ثواب بالاست و مرجّح کفهٔ رحمت می‌گردد.

آیا «لا إله إلا الله» خارج از میزان است؟

برخی پنداشته‌اند که «لا إله إلا الله» چون توحید محض است و مقابل ندارد، وارد میزان نمی‌شود. این پندار نادرست است. توحید نیز دارای درجات و مراتب است و شرك نیز مراتب دارد (شرك خفي، شرك در صفات، شرك در افعال). هر ذکر و هر قولی، حتی کلمهٔ توحید، در میزان وارد می‌شود، جز اینکه ثقل آن از همه افزون‌تر است.

حدیث معروف صاحب السجلات نیز همین را تأیید می‌کند: مردی که هیچ عمل خیری جز یک «لا إله إلا الله» مخلصانه ندارد، در قیامت کفه‌اش بر نود و نه سجلّ به بلندی شرق تا غرب برتری می‌یابد؛ یعنی همین یک کلمهٔ توحید در میزان، معادل همهٔ آن سجلات می‌گردد، نه خارج از میزان.

مشرکان و عدالت الهی: آیا میزان ندارند؟

قول به اینکه مشرکان میزان ندارند و اعمال خیرشان هبوط می‌کند و به کلی ضایع می‌گردد، با عدالت خداوندی سازگار نیست. خداوند لَا يَظْلِمُ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ. حتی اگر انسانی هزار کار خیر انجام داده باشد ولی مشرک باشد، اجر دنیوی یا تخفیف عذاب یا مزد حیوانی آن کارها به او داده می‌شود. ضایع کردن کامل خیرات به سبب یک شرک، ظلم است و از ساحت ربوبی به دور.

اعراف: جایگاه معرفت یا محل مستضعفان بی‌اعتقاد؟

اعراف نه تپه‌ای میان بهشت و جهنم برای کسانی که کفه‌های میزانشان برابر است و نه جایگاه خنگان و بی‌اعتقادان. اعراف از ریشهٔ «عرف» و معرفت است؛ بلندترین مرتبهٔ وجودی پس از مقام ولایت کبری. رجال اعراف اولیای کامل‌اند که همه را به سیمایشان می‌شناسند و بر بهشتیان و جهنمیان اشراف دارند.

پندار اینکه فقط «افعال» ثبت می‌شود و «اعتقادات قلبی» نوشته نمی‌گردد باطل است؛ زیرا هر عملی ریشه در علم و اعتقاد دارد و علم خود برترین عمل است: «تفکر ساعة خیر من عبادة سبعین سنة».

جمع‌بندی بخش

قیامت عرصهٔ تجلی عدل مطلق است که در آن هیچ نسبیتی راه ندارد. میزان‌ها یکتاست و ویژهٔ هر نفسی، ظرف و مظروف در کمال تناسب‌اند، حمد و توحید مرجّح کفهٔ رحمت‌اند، مشرکان نیز از عدالت بی‌بهره نیستند، و اعراف جایگاه رجال معرفت است نه مستضعفان بی‌اعتقاد. این‌ها همه نشان می‌دهد که برداشت‌های ظاهری و مادی از آیات معاد، با ژرفای قرآن کریم و عدل الهی ناسازگار است.