متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نوزده و هشتم: تمییز میان جنت آدم و جنت وعد المتقین و نقد نظریه وحدت وجودی آن‌ها

از جمله اموری که آگاهی از آن واجب است این است که جنتی که پدر ما آدم و همسرش به سبب خطیئه از آن بیرون رانده شدند ـ و آن را اهل معرفت و شریعت «موطن العهد» و «منشأ اخذ ذریه» نامیده‌اند ـ با جنتی که به متقین وعده داده شده است تفاوت ماهوی دارد. جنت نخست، جنت الأرواح یا جنت قبل از نشئه ناسوت است، در حالی که جنت دوم، جنت برزخ یا جنت اعمال و فعلیت پس از مرگ است.

نقد نظریه محیی‌الدین در اتحاد حقیقت این جنات

محیی‌الدین مدعی است که جنت آدم و جنت برزخی و جنت اخروی در مرتبه وجودی یکی‌اند، زیرا هر دو «دار الحیاة الذاتیة» و «وجود ادراکی صوری بدون تجدد و دثور و انقطاع و تضاد» هستند. این ادعا فاقد پشتوانه محکم قرآنی و روایی است و با نصوص صریحه در تعارض آشکار قرار دارد.

در جنت آدم، شیطان حضور داشت، نهی «لا تقربا هذه الشجرة» صادر شد، خطیئه رخ داد، و فرمان «اهبطوا جمیعاً» نازل گردید. این جنت، ظرف تضاد، امکان خروج و اهباط بود؛ حال آنکه جنت برزخی و جنت نعیم اخروی چنین ویژگی‌هایی ندارند؛ در آن‌ها دیگر خطا و اخراج راه ندارد.

دو جنت در آیه شریفه «وَلِمَنْ خافَ مَقامَ رَبِّهِ جَنَّتانِ»

محیی‌الدین این دو جنت را یکی محسوس و دیگری معقول می‌داند. این تقسیم استحسانی و فاقد دلیل صریح قرآنی است. آیه هیچ اشاره‌ای به محسوس و معقول نکرده و چنین تفکیکی از آن برنمی‌خیزد.

تفسیر ممکن و موجه‌تر آن است که یکی جنت برزخی و دیگری جنت قیامی، یا جنت جمال و جنت جلال باشد، نه تقسیم خودساخته محسوس و معقول.

تفسیر «فِيهِما مِنْ كُلِّ فَاكِهَةٍ زَوْجانِ»

محیی‌الدین زوجان را به جفتی در جنت صوری و جفتی در جنت روحانی تأویل می‌کند. این تأویل مغالطه منطقی دارد؛ زیرا هر زوجی لزوماً دو عضو ندارد؛ چهار، هشت و هر عدد زوج دیگری نیز زوج است.

معنای صحیح و باطن آیه این است که هر میوه‌ای که خورده شود، جفتش فوراً جایگزین می‌گردد؛ یعنی ظرف زوال و فنای مطلق نیست، بلکه ظرف فعلیت محض و تجدید دائم است؛ هیچ‌گاه «تمام شدن» و هجران در آن راه ندارد.

نقد تقسیم بهشت و نار به محسوس و معقول و تخصیص آن به اصحاب یمین و مقربین

ادعای اینکه جنت محسوسه برای اصحاب یمین و جنت معقوله برای مقربین است، تقسیم زورآبادی و غیرقرآنی است. مقربین احاطه وجودی بر جمیع مراتب دارند؛ اصحاب یمین نیز به قدر وجود و عمل خویش از هر دو مرتبه بهره‌مندند؛ هیچ‌کس از محسوس یا معقول محروم نمی‌شود.

همچنین ادعای وجود «نار معنویه» برای منافقین متکبرین مردود است؛ در قیامت دیگر نفاق معنا ندارد؛ غلاف ظاهری برداشته می‌شود و باطن کفر آشکار می‌گردد؛ همه اهل نار، اعم از کافر و منافق، در یک نار خالدون‌اند.

نقد نظریه غضب عارضی و خلق نار بالعرض

محیی‌الدین با استناد به «سبقت رحمتی غضبی» و «رحمتی وسعت کل شیء» مدعی است که رحمت ذاتی و غضب عارضی است، لذا بهشت بالذات و نار بالعرض آفریده شده و نهایتاً نار زائل می‌گردد.

هیچ‌یک از آیات «سبقت رحمتی غضبی» و «رحمتی وسعت کل شیء و عذابی أصیب به من أشاء» عارضی بودن غضب را اثبات نمی‌کند؛ تنها سبقت و وسعت رحمت را بیان می‌دارد. صفات جلال و جمال الهی همگی ذاتی و ازلی و ابدی‌اند.

جمع‌بندی بخش

بسیاری از آرای محیی‌الدین در باب جنت آدم، جنت برزخ، جنت معاد، تقسیم محسوس و معقول، وحدت وجودی جنات، و عارضی بودن غضب، استحسانی، فاقد پشتوانه محکم قرآنی و روایی، و گاه در تعارض صریح با نصوص کتاب و سنت است. دقت در آیات و روایات نشان می‌دهد که جنت آدم، جنت برزخی و جنت قیامی سه ظرف متمایزند که اشتراک لفظی دارند، نه اتحاد حقیقتی، و نار نیز مانند جنت، خالد و سرمدی است.