متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

نقد و بررسی مکان بهشت و جهنم در نظام فلسفی اسلامی
با تأکید بر عدم وجود مکان مادی برای آخرت

بخش اول: عدم وجود مکان برای آخرت در عالم ماده

از برهان‌های روشن فلسفی و کلامی آن است که برای آخرت هیچ مکانی در این عالم نیست؛ نه در علوّش و نه در سفلش. دلیل آن واضح است: هر آنچه در مکان‌های این عالم قرار دارد، متجدّد، دائر، مستحیل و فانی است و هر چه چنین باشد، از سنخ دنیاست. اما آخرت دار بقا و عقبی است؛ دار بوار و فنا نیست.

اگر «کل من علیها» را به معنای «هر که بر مکان‌ها و ظواهر عالم است» بگیریم، ظاهر عالم فانی می‌شود، اما باطن عالم باقی می‌ماند. لیکن این برداشت با دلالت مطابق آیه سازگار نیست؛ زیرا «فان» وصف «من علیها» است، نه وصف زمین. همچنین آیه «یوم تبدل الأرض غیر الأرض» (ابراهیم:۴۸) صراحت دارد که خود زمین تبدیل می‌شود، اما از تبدیل شمس و کواکب سخنی نیست؛ بلکه گفته شده «إذا الشمس کُوِّرَتْ» و «إذا النجوم انکدرت»؛ یعنی نظامشان به هم می‌ریزد، نه اینکه تبدیل شوند.

بخش دوم: نقد مثال «جنين در رحم» و ادعای باطن بودن آخرت

برخی گفته‌اند: آخرت در باطن این عالم است، همان‌گونه که جنین در رحم مادر است؛ دنیا رحم است و آخرت جنین. این مثال از اساس مشکل‌دار است و هیچ دلیل محکمی ندارد. باطن عالم کجاست؟ آیا خود یک مکان مادی دیگر نیست؟ این سخن صرفاً تشبیه بدون برهان است.

بخش سوم: بررسی روایات تعیین‌کننده مکان برای بهشت و جهنم

روایاتی که مکان خاصی برای بهشت و جهنم تعیین می‌کنند، هم از حیث سند و هم از حیث دلالت دارای اشکال جدی هستند:

• «ما بین قبری و منبری روضة من ریاض الجنة»
• «قبر المؤمن روضة من ریاض الجنة و قبر المنافق حفرة من حفر النیران»
• چشمه‌ای در اروندرود از چشمه‌های بهشت
• روایتی از امام باقر علیه‌السلام: «إنّ لله جنة خلقها فی المغرب … و ماء فراتکم هذه یخرج منها …» و ارواح مؤمنان هر صبح و شام از قبرهایشان خارج می‌شوند، بر میوه‌های آن بهشت می‌نشینند، سپس هنگام طلوع فجر در هوا معلق می‌مانند و با طلوع شمس به قبورشان بازمی‌گردند.
• و نیز روایت مشابه برای جهنم در مشرق و وادی برهوت یمن که ارواح کافران شب‌ها در آتش اصلی و روزها در برهوت (که از آتش دنیا شدیدتر است) هستند.

این روایات از جهات متعدد مخدوش‌اند: الف) مشکل سندی (بسیاری ضعیف یا فاقد سند معتبرند)؛ ب) اجمال و ابهام دلالی؛ ج) تناقض ظاهری با برهان عقلی؛ د) استعمال واژگانی مانند «حفره» برای قبور مؤمنان و «سقوط» ارواح از بهشت به قبر، که با ظاهر کلام سازگار نیست.

بخش چهارم: نقد تأویلات عرفانی و فلسفی متأخر

برخی از متأخرین (مانند مرحوم حاج ملاهادی سبزواری و پیروان مکتب صدرایی) این روایات را با تأویلات دور از دسترس توجیه کرده‌اند: مغرب یعنی فنای موجودات مجازی، مشرق یعنی ظهور انوار، ماء فرات یعنی وجود منبسط، وادی برهوت یعنی نار طبیعت سیاله ذات ثلاث شعب، و غیره. این تأویلات از نوع «میخ طویله ملّا کوبیدن» است؛ یعنی هر کجا میخ بزنند، به جایی می‌خورد. چنین سرهم‌بندی‌هایی فاقد پشتوانه دلالی مطابق و برهانی است.

بخش پنجم: تنوع روایات مکانی و تناقض ظاهری آن‌ها

روایات در تعیین مکان بهشت و جهنم به شدت متنوع و متعارض‌اند:

• در آسمان چهارم (مشهور نزد برخی مفسران)
• در آسمان هفتم (ابن عباس)
• تحت آب‌های طبقات زمین (مجاهد و ضحاک)
• معلق به قرون شمس که سالی یک بار باز می‌شود
• در آسمان دنیا (حديث معراج: کنار حضرت آدم دو در، یکی بهشت و دیگری جهنم)
• در برخی وادی‌های زمین (وادی بارد طیّب در مسیر بیت‌المقدس)
• گاهی در زمین و گاهی در آسمان (برخی احادیث صلاة الکسوف)

این تنوع و تعارض خود بهترین دلیل بر آن است که هیچ‌یک از این روایات ناظر به مکان حقیقی آخرت نیستند، بلکه یا تمثیل‌اند، یا مربوط به عالم مثال و برزخ، یا به کلی فاقد اعتبار.

جمع‌بندی نهایی

برهان عقلی صریح و آیات محکم قرآن کریم بر عدم وجود هیچ‌گونه مکان مادی برای آخرت دلالت دارند. روایات متعارض و مشکل‌دار نمی‌توانند این برهان را مخدوش کنند. تأویلات دور از دسترس نیز فاقد اعتبار دلالی و برهانی‌اند. بنابراین، بهشت و جهنم حقیقی آخرت فراتر از مکان و جهت و باطن و ظاهر این عالم مادی‌اند و در نشئه‌ای غیرمادی و باقی قرار دارند.