متن تحقیق

تجلیات جنت و جحیم در عالم ناسوت

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: تمایز میان «تجلی و ظهور» و «مکان جغرافیایی» بهشت و جهنم

یکی از مباحث دقیق و حساس در معادشناسی اسلامی، چگونگی حضور بهشت و جهنم در نشئه ناسوت است. روایات معتبر دلالت دارند که گاهی جنت و جحیم در همین عالم ماده، برای اولیای الهی تجلی می‌یابند و چهره می‌نمایانند؛ چنان‌که در حدیث صحیح صلاة الکسوف وارد شده است:

■

ما من شیء توعدونه إلا وقد رأیته فی صلاتی هذه، لقد جِیءَ بالنار وذلک حین رأیتمونی تأخّرت مخافة أن یصیبنی من فوها، ثم جِیءَ بالجنة وذلک حین رأیتمونی تقدّمت حتی قمت فی مقامی، ولقد مددت یدی وأنا أرید أن أتناول من ثمرها لتنظروا إلیه، ثم بَدا لی أن لا أفعله. هیچ چیز از آنچه به شما وعده داده شده یا از آن بیم داده شده نیست مگر آنکه من آن را در نماز امروزم دیدم. همانا آتش برایم آورده شد؛ آن هنگام که دیدید من عقب رفتم از ترس آنکه شعله‌اش به من برسد. سپس بهشت برایم آورده شد؛ آن هنگام که دیدید من پیش رفتم تا آنجا که در جایگاه خویش ایستادم و دست دراز کردم که از میوه‌هایش بچینم تا شما نیز ببینید، سپس به نظرم رسید که چنین نکنم.

این روایت صریح مسلم و بخاری است و نشان می‌دهد که جنت و جحیم می‌توانند در ظرف ناسوت برای پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم متجلی شوند، نه اینکه خود بهشت و جهنم آخرت در همین مکان مادی مستقر باشند.

باید میان دو سخن کاملاً متفاوت فرق نهاد:

1. تجلی و ظهور جنت و جحیم در نشئه ناسوت برای اهل معرفت.
2. ادّعای مکان فیزیکی و جغرافیایی برای بهشت و جهنم (آسمان چهارم، زمین هفتم، زیر اقیانوس و غیره).

نمونه‌های معتبر تجلی در ناسوت

• «بین قبری و منبری روضة من ریاض الجنة» → اینجا مظهر و تجلی‌ای از بهشت است.
• «قبر المؤمن روضة من ریاض الجنة» → قبر مؤمن تجلیگاهی از بهشت است.
• دیوار مسجد در حدیث بخاری که پیامبر صلی‌الله‌علیه‌وآله‌وسلم به سوی آن اشاره فرمودند و گفتند: «قد رأیت الآن الجنة والنار ممتثلتین من قبل هذا الجدار».

بخش دوم: نقد ادّعای مکان جغرافیایی بهشت و جهنم

اکثر نقل‌هایی که مدعی‌اند جهنم در زمین هفتم یا آسمان چهارم یا زیر دریا واقع است، یا از نظر سندی ضعیف‌اند و یا از تفسیر به رأی آیات و روایات ناشی شده‌اند.

نمونه‌های نادرست:

1. استناد به آیه وَفِی السَّمَاءِ رِزْقُکُمْ وَمَا تُوعَدُونَ (ذاریات:۲۲) و ادعای اینکه «ما توعدون» یعنی بهشت و جهنم در آسمان است → این تفسیر بی‌اساس است؛ رزق می‌تواند رزق مادی یا معنوی باشد.
2. دیدن مالک خازن النار در آسمان دنیا در معراج → مالک برای زیارت پیامبر آمده بود، نه اینکه جهنم در آسمان دنیا باشد.
3. ادعای «البحر هو جهنم» یا «تحت البحر نار وتحت النار بحر» → همه از روایات ضعیف یا تفسیرهای شخصی است.
4. تفسیر وَالْبَحْرِ الْمَسْجُورِ (تکویر:۶) به اینکه دریا جهنم است → بحر مسجور یعنی دریایی که پر از آتش شود، نه اینکه خود دریا جهنم باشد.

تناقضات نقل‌های مکانی

اگر جهنم در آسمان دنیا باشد (به خاطر دیدن مالک)، چگونه در زمین هفتم هم باشد؟ اگر در دریا باشد، چگونه در وادی برهوت یمن هم باشد؟ این تناقضات خود بهترین دلیل بر بطلان این ادعاها است.

بخش سوم: نتیجه‌گیری و جمع‌بندی نهایی

آنچه از قرآن کریم و روایات معتبر به دست می‌آید این است که:

• بهشت و جهنم می‌توانند برای اولیای الهی در همین عالم ناسوت تجلی یابند و مظاهری از خود نشان دهند.
• برخی مکان‌ها (مانند روضه رضوی، قم، قبر مؤمن، بین منبر و محراب نبوی) تجلیگاه‌های خاص نعیم‌اند.
• برخی نقاط (مانند وادی برهوت) مظاهر جحیم‌اند؛ چنان‌که بوی تعفن و صداهای هائل از آنجا شنیده می‌شود.
• اما هیچ‌یک از اینها به معنای استقرار خود بهشت و جهنم آخرت در این مکان‌ها نیست، بلکه صرفاً تجلی و آیینه‌ای از آن حقیقت‌اند.