متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

ابواب جنان و جحیم
نقد تأویل عرفانی-فلسفی حواس باطنی به عنوان درهای بهشت و دوزخ

بخش نخست: اطلاق ابواب جنان بر مشاعر ظاهره از باب توسع و مجاز

در این مقام، ملاصدرا می‌فرماید اطلاق عنوان «ابواب الجنان» بر حواس پنجگانه ظاهری و حتی قوای سبعه (پنج حس ظاهری به علاوه واهمه و خیال) صرفاً از باب توسع و مجاز است، نه بر سبيل الحقیقه. زیرا باب حقیقی یک شهر یا خانه آن است که چون گشوده شود، بدون هیچ حجابی مستقیماً به داخل آن راه یابد و جنس باب نیز باید با جنس مدینه و دیوارهای آن همگون باشد. اما حواس ظاهری چنین نیستند؛ چه آنکه چون چشم گشوده می‌شود، بهشت و جهنم را نمی‌بیند و جنس این حواس نیز با جنس عالم آخرت متفاوت است.

بخش دوم: تبیین مشاعر انسانی و تمایز میان حواس ظاهری و باطنی

انسان دارای دو دسته مشاعر است: مشاعر ظاهری پنجگانه که از لحظه تولد بالفعل‌اند و حواس حیوانی به شمار می‌روند، و مشاعر باطنی که بالقوه‌اند و برای فعلیت یافتن نیازمند زمان طولانی، ریاضت و مؤونه‌اند. این مشاعر باطنی عبارت‌اند از: سمع باطن، بصر باطن، شم باطن، ذوق باطن، لمس باطن، تذکر و تصرف روحانی.

ملاصدرا می‌کوشد کلام پیشین خود را تصحیح کند و می‌گوید مراد از ابواب جنان و جحیم، حواس ظاهری زائل‌شدنی نیست، بلکه حواس باطنی است که با نفس باقی می‌مانند و در قیامت محشور می‌گردند.

بخش سوم: نقد بنیادین بر تأویل عرفانی: عالم آخرت، عالمی منفصل است

عالم آخرت عالمنفصل از عالم ناسوت است، همان‌گونه که عالم ذر و عالم مثال منفصل از این عالم جدا هستند. انسان در ظرف آخرت با آن عالم اتحاد وجودی و ربوبی پیدا می‌کند، تمثل و تجسم می‌یابد، اما این به معنای آن نیست که خود حواس باطنی همان جنت یا جحیم باشند.

اگر حواس باطنی را عین ابواب جنان بدانیم، در حقیقت عالم آخرت را به حالات نفسانی فروکاسته‌ایم و این انکار محترمانه معاد خارجی است. قرآن کریم صراحت دارد که بهشت و جهنم «ماوى» هستند، نه اینکه قوا ماوى باشند.

بخش چهارم: نقد وجود «ید روحانی» و «رجل روحانی» مجرد

ملاصدرا از «ید روحانیة» و «رجل روحانیة» سخن می‌گوید، حال آنکه در قرآن کریم، روایات و برهان عقلی هیچ دلیلی بر وجود دست و پای مجرد جداگانه نیست. آیاتی نظیر:

ناظر به همین جوارح جسمانی محشوره است، نه جوارح مجردی دیگر. پا پست‌ترین قوای انسانی است و در عالم تجرد، چشم بدون پا راه می‌رود و دل بدون پا می‌بیند.

بخش پنجم: عکس‌برداری نفس و تأثیر دائمی مناظر و مکالمات

نفس انسانی همچون آینه‌ای شفاف، از هر آنچه می‌بیند و می‌شنود عکسبرداری می‌کند و این عکس‌ها هرگز زائل نمی‌شوند، بلکه در کون بعد الكون باقی می‌مانند. حتی پس از سی سال ممکن است یک منظره قدیمی ناگهان در خواب یا بیداری زنده شود. از این‌رو شرع مقدس با دقت بسیار چشم و گوش را کنترل می‌کند تا نفس از آلودگی مصون بماند.

نگاه به عالم، انسان را عالم می‌سازد و نگاه به پلیدی، پلید می‌گرداند. مجالست با اهل معصیت، حتی بدون اراده، اثر می‌گذارد؛ چنان‌که آب پاک کنار گنداب نیز متأثر می‌شود.

جمع‌بندی نهایی

تأویل حواس باطنی به عنوان خود ابواب جنان و جحیم، هرچند به لسان عرفان بیان شود، در حقیقت فروکاستن عالم منفصل آخرت به حالات نفسانی است. قرآن کریم و سنت نبوی بر وجود عالمی خارجی، منفصل و واقعی برای بهشت و دوزخ دلالت دارند که انسان با اعمال و قوایش در آن متحد می‌شود، نه اینکه قوا عین آن عالم باشند. قوای انسانی، قوای اعدادی برای وصول به آن عالم‌اند، نه فاعل مختصَر آن عالم. بنابراین، معاد جسمانی و روحانی بر پایه نصوص و برهان، عالمی مستقل و خارجی است که انسان در آن تجسم و تمثل می‌یابد.