متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

نوار اسفار – جلد نهم – نوار ۲۰۷

بخش نخست: اثبات عالم خیال منفصل و تمایز آن از خیال متصل

عالم خیال دارای دو مرتبت است: خیال متصل و خیال منفصل. خیال متصل، آن مرتبه از خیال است که وابسته به نفس ناطقه هر فرد بوده، در خواب و بیداری با او همراه است و هیچ انسان عاقلی آن را انکار نمی‌کند؛ چه مسلمان باشد چه گبر، چه مؤمن باشد چه دهرى مادی. خواب و رؤیا از مسلّمات وجودی انسان است و کسی که خواب نمی‌بیند یا رؤیا نمی‌بیند، دچار اختلال نفسانی یا مزاجی گردیده و عمرش کوتاه می‌شود.

محیی‌الدین ابن‌عربی در فتوحات مکیه مکرراً تأکید می‌کند که عالم منحصر به محسوس و معقول نیست؛ عالم خیال نیز عالمی است مستقل، برزخی، معلق میان ناسوت و لاهوت. او برای اثبات این عالم به تمثلات انبیا، اولیا، کاهنان، دیوانگان و بیماران روان‌تنی (مبرسمین) استناد می‌جوید.

بخش دوم: رؤیت به عین‌الخیال در عالم ناسوت

ابن‌عربی در باب ۳۷۴ فتوحات می‌فرماید:

وَاعْلَمْ أَنَّهُ قَدِ اتَّفَقَ فِی هَذَا الْعَالَمِ لِبَعْضِ الْکَامِلِینَ کَالْأَنْبِیَاءِ وَالْأَوْلِیَاءِ أَوْ لِغَیْرِهِمْ مِنَ الْکَهَنَةِ وَالْمَجَانِینِ وَالْمَبْرُوسَمِینَ فِیمَنْ قَوِیَتْ قُوَّةُ خَیَالِهِ أَوْ ضَعُفَتْ قُوَّةُ حِسِّهِ أَنْ یَرَی بِعَیْنِ الْخَیَالِ شَیْئًا مَشْهُودًا مَحْسُوسًا کَمَا یَشْهَدُ سَائِرَ الْمَحْسُوسَاتِ فَکَثِیرًا مَا یَشْتَبِهُ عَلَیْهِ الْأَمْرُ وَیَزْعُمُ أَنَّ مَا رَآهُ مَوْجُودٌ فِی الْخَارِجِ

در این عالم ناسوت، برای برخی کاملان همچون انبیا و اولیا، یا برای کاهنان، دیوانگان و بیماران روان‌تنی که قوه خیالشان به غایت قوی یا قوه حسشان به غایت ضعیف شده باشد، پیش می‌آید که به «عین‌الخیال» چیزی را مشاهده کنند، دقیقاً به کیفیتی که سایر محسوسات را می‌بینند؛ گاه کار بر آنان مشتبه می‌شود و گمان می‌برند آنچه دیده‌اند در خارج موجود است.

بخش سوم: تفاوت رؤیت خیالی در دنیا و آخرت

آنچه انسان در روز قیامت می‌بیند به عین‌الخیال است، اما آن صور در دار آخرت موجود، معتبر و باقی‌اند؛ زیرا قیامت موطن و محل ظهور آن صور خیالی است. در دنیا، صور خیالی زودگذرند، حجاب دارند و ثبات ندارند؛ اما با مرگ، حجاب به کلی مرتفع می‌گردد و مشاهده عین‌الخیال دائمی می‌شود.

فَالْأَجْسَادُ فِی الْآخِرَةِ وَفِی عَالَمِ الْخَیَالِ عَیْنُ الْأَرْوَاحِ وَهَذَا مَعْنَی تَجْسُدِ الْمَعَانِی وَتَجْسُّدِ الْأَرْوَاحِ

اجساد در آخرت و در عالم خیال عین ارواح‌اند و این است معنای تجسد معانی و تجسم ارواح. در آخرت، معانی مجرد (چون محبت، شیرینی، علم) جسد می‌یابند و ارواح با اجساد متحد می‌گردند؛ اتحادی حقیقی نه تعلقی موقّت.

بخش چهارم: تمثل جبرئیل، احضار ارواح و تمثلات شیطانی

تمثل جبرئیل در صورت دحیه کلبی یا اعرابی مجهول، نمونه‌ای روشن از رؤیت به عین‌الخیال است. صحابه عامی گمان می‌کردند همان دحیه است، اما پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله فرمود: «هذا جبرئیل». اولیای دقیق می‌دانستند که صورت، صورت دحیه است اما حقیقت، جبرئیل است.

احضار ارواح، هیپنوتیزم و اکثر تمثلات کاهنان نیز غالباً خیال متصل است، نه احضار واقعی. احضارکننده و مخاطب هر دو عامی‌اند؛ یکی فن می‌داند اما «چرا»ی آن را نمی‌داند، همچون نقاشی که رنگ‌ها را تجربه‌ای می‌آمیزد ولی علم‌الالوان ندارد.

بخش پنجم: تأثیر تمثلات بر نطفه و طفل شیرخوار

تمثلات نفسانی و شیطانی حتی بر نطفه و طفل شیرخوار اثر می‌گذارد؛ از این روست که شرع مقدس دستورات سخت‌گیرانه‌ای در آداب جماع، دعا، قبله و دوری از محرم در حضور طفل داده است. نفس کودک همچون دوربین خودکار، همه را ضبط می‌کند و در خلقیات آینده او مؤثر می‌افتد.

جمع‌بندی نهایی

عالم خیال منفصل، عالمی است برزخی، مستقل، معلق میان ماده و مجردات تام. اثبات آن با استناد صرف به خیال متصل یا تمثلات دیوانگان و کاهنان تمام نیست، بلکه نیازمند برهان عقلی محکم و شهود اولیاست. در آخرت، حجاب به کلی برداشته می‌شود و صور خیالی به ثبات و دوام می‌رسند؛ اجساد عین ارواح و ارواح عین اجساد می‌گردند و این است معنای حقیقی تجسد معانی و تجسم اعمال.