متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نهم اسفار اربعه – جلسه ۲۱۳

نقد عقیده انقطاع عذاب جهنم و گوارا شدن عذاب برای مخلّدین فی النار در آرای محیی‌الدین ابن عربی و صدرالمتألهین

پس از بیان خلود عذاب در آخرت که گذشت، برخی از عارفان برجسته – به‌ویژه محیی‌الدین ابن عربی و به تبع او گروهی از متأخرین و از جمله صدرالمتألهین – به این عقیده تمایل نشان داده‌اند که عذاب جهنم در نهایت منقطع می‌گردد یا برای اهل نار گوارا و لذت‌بخش می‌شود، هرچند گاه از دوام عذاب سخن می‌گویند. آنچه در این مقام شایان دقت است، دلایل ایشان بر انقطاع عذاب یا تبدیل آن به نعیم است.

عالم آخرت ابدیت خویش دارد، چه در نعیم و چه در جحیم. عذاب چون نعیم، متناسب با نوعیت و شخصیت وجودی انسان است؛ نه آن‌گونه که صدرالمتألهین پنداشته که در بهشت شخصیت و در جهنم نوعیت حاکم است – این تمایز بی‌اساس است. همچنین در ظرف جهنم عذاب گوارا وجود ندارد؛ عذاب گوارا مفهومی متناقض است. بنابراین عذاب موجود است، خلود موجود است، جهنم مساوق عذاب است، انقطاع عذاب منتفی است، نفی نار و جحیم منتفی است و عذوبت عذاب نیز منتفی است. این سخن لسان قرآن کریم و شریعت نبوی است.

استدلال اول محیی‌الدین: اصحاب النار دلالت بر اهليت و انس دارد

نخستین استدلالی که محیی‌الدین در فتوحات مکیه آورده و صدرالمتألهین نیز به آن پرداخته، بر پایه واژه «اصحاب النار» استوار است:

محیی‌الدین می‌گوید: «اصحاب» دلالت بر مصاحبت و اهليت دارد. کسی که اهل چیزی باشد از آن لذت می‌برد و اذیت نمی‌شود. شدیدترین عذاب، مفارقت از موطن طبیعی و الفت‌یافته است. اگر اهل جهنم را از جهنم بیرون آورید، عذاب می‌بینند؛ زیرا خداوند آنان را بر نشئه‌ای آفریده که با جحیم الفت دارد.

پاسخ صدرالمتألهین به محیی‌الدین و نقد آن

صدرالمتألهین این استدلال را ضعیف می‌داند و می‌گوید «اهل» و «اصحاب» می‌تواند به معنای مجاورت، مقارنت یا استحقاق باشد، نه الفت. همچنین مفارقت از موطن طبیعی لزوماً شدیدترین عذاب نیست.

اما این پاسخ نیز ناتمام است؛ زیرا حتی اگر مجاورت باشد، الفت نمی‌آورد و استحقاق نیز دقیقاً به اقتضا و اکتساب بازمی‌گردد، نه لذت.

استدلال دوم صدرالمتألهین: آیه ذرأنا لجهنم

صدرالمتألهین: غایت وجود اینان ورود به جهنم است و غایت، کمال وجود است؛ پس ورود به جهنم موافق طبع و کمال آنهاست، پس عذاب نیست.

استدلال سوم: سبقت رحمت بر غضب و رقت قلب

محیی‌الدین می‌گوید: رحمت سبقت بر غضب دارد و وسعت رحمت شامل جهنم نیز می‌شود. خود او می‌گوید: اگر خداوند مرا بر خلق مسلط کند عذاب را برمی‌دارم؛ پس خداوند که ارحم الراحمین است به طریق اولی چنین می‌کند.

استدلال‌های دیگر ابن عربی (تجلی صوری، شفاعت نهایی، یک چیز از وجه عذاب و رحمة)

تمام این استدلال‌ها – از جمله تجلی در صور بت‌ها، حدیث «آخر من یشفع هو ارحم الراحمین»، یا اینکه عذاب از وجه رحمت است – دچار همان اشکال بنیادین‌اند: خلط میان رحمت عام الهی (بقای وجود) با انقطاع جزای اعمال.

جمع‌بندی بخش

تمامی دلایل عقیده انقطاع عذاب یا گوارا شدن آن، یا ناشی از بازی با الفاظ است یا رقت قلب و انفعال نفسانی. قرآن کریم و سنت نبوی بر خلود عذاب برای مخلدین فی النار دلالت صریح دارد. گناهان دو قسم‌اند: امدی (موقت) و ابدی (شرک، کفر عنادی). عذاب ابدی نتیجه گناه ابدی است، همچون شکستن شیشه که تا ابد شکسته می‌ماند.