متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نهم: نقد تأویلات در باب حقیقت عذاب جهنم و ردّ ادعای «نار لذیذ» و «انقطاع عذاب»

مقدمه بخش

در این بخش به بررسی و نقد دقیق استدلال‌هایی پرداخته می‌شود که محیی‌الدین ابن‌عربی در فتوحات مکیه و صدرالمتألهین در اسفار الأربعه برای نفی عذاب حقیقی جهنم یا تبدیل آن به لذت یا انقطاع حتمی آن اقامه کرده‌اند. این تأویلات، هرچند در ظاهر پیچیده و عرفانی می‌نمایند، در باطن فاقد پایه محکم نقلی و عقلی‌اند و بیشتر از احساس رقت قلبی و عدم تحمل تصور عذاب دائم برای مخلوق نشأت گرفته‌اند.

نقد استدلال «اهل النار» نه «اهل العذاب»

یکی از استدلال‌های محوری این است که خداوند در قرآن کریم فرموده:

ادعا می‌شود چون نفرموده «أهل العذاب» پس ملازمه‌ای میان بودن در نار و معذب بودن نیست. این ادعا باطل است؛ زیرا:

• تمام آیات قرآن کریم نار را با عذاب الیم، شدید، حمیم، غساق، زقوم و سلاسل و أغلال توصیف کرده و حتی یک آیه هم عذاب لذیذ یا نار لذیذ ندارد.
• ملازمه میان «نار» و «عذاب» عقلی و لغوی است؛ همان‌گونه که ملازمه میان «نعیم» و «لذت».
• مغالطه در اشتراک لفظی «عذاب» و «عذب» (به معنای شیرین) صورت گرفته؛ در حالی که در قرآن کریم «عذاب» همیشه به معنای عقوبت دردناک است.

ردّ قیاس خزنهٔ نار و حشرات جهنم به اهل کفر

ادعا می‌شود ملائکه خزنهٔ نار و مارها و عقرب‌های جهنمی در آتش‌اند اما معذب نیستند؛ پس اهل نار نیز معذب نیستند. این قیاس باطل است؛ زیرا:

• جنس ملک و حشرهٔ جهنمی نارین است؛ آتش، آتش را نمی‌سوزاند، همان‌گونه که آب، ماهی را غرق نمی‌کند.
• انسان کافر دارای ملکات شقاوت نفسانی است که در آخرت به صورت آتش ظاهر می‌شود و او را می‌سوزاند.
• این قیاس مانند آن است که گوییم چون آتش، آهن را نمی‌سوزاند پس کاغذ را نیز نمی‌سوزاند؛ در حالی که تفاوت در جنس و استعداد است.

نقد استدلال به حدیث قدسی «یا عبادی» و اضافه بندگان به خداوند

در حدیث قدسی آمده:

از اضافه «عبادی» و این حدیث نتیجه می‌گیرند که خداوند عذاب ابدی نمی‌کند. این استدلال مردود است؛ زیرا:

• تمام انسان‌ها «عباد الله» هستند حتی شمر و یزید؛ اضافه به خداوند دلیل بر رحمت سبقت‌گیرنده برای همه نیست.
• حدیث دلالت بر بی‌اثر بودن طاعت و معصیت در ذات و ملک خداوند دارد، نه بر نفی عذاب اخروی.
• اگر مطلقات حدیث را بدون قید حکمت بگیریم، باید گفت هر کس می‌تواند خدایی خداوند را هم طلب کند و او بدهد؛ که محال است.

نقد تمثیل دو قدم خداوند بر کرسی

محیی‌الدین در باب ۳۷۴ فتوحات می‌گوید فیض الوجودی تا کرسی نازل می‌شود و دو قدم خداوند بر کرسی قرار می‌گیرد؛ یکی جهنم می‌شود و دیگری جنت، و هر دو از رحمانیت‌اند و مآلشان به رحمت است.

این تمثیل از بی‌ربط‌ترین تمثیلات است؛ زیرا:

• پا نهادن خداوند مادی نیست تا جهنم یا جنت بزاید.
• جهنم از شقاوت نفس و اكتساب سوء انسان پدید می‌آید، نه از قدم خداوند.
• اگر قدم خداوند جهنم می‌آورد، باید آن را قطع کرد تا جهنم نباشد؛ که هذیان محض است.

نقد ادعای اینکه جهنم همان دنیاست و عذابش موقت

صدرالمتألهین در اسفار می‌گوید جهنم دار مستقل نیست، بلکه همان شهوات دنیوی است که در آخرت ظاهر می‌شود و عذابش به تدریج به لذت تبدیل می‌گردد.

این ادعا با صریح قرآن کریم که جهنم را دار مستقل در آخرت می‌داند منافات دارد و هیچ آیه‌ای بر موقت بودن عذاب برای همه دلالت نمی‌کند.

جمع‌بندی بخش

تمام این تأویلات از عدم تحمل عذاب برای مخلوق و دل‌بستگی عاطفی سرچشمه گرفته و فاقد دلیل معتبر نقلی یا عقلی است. عذاب جهنم حقیقی، دردناک و برای بسیاری ابدی است و هرگونه تخفیف آن، تضعیف خوف از خداوند و بی‌اعتنایی به گناه را در پی دارد. همچون شمشیری برهنه بر سر عاصیان آویخته است تا بیداری و بازگشت را برانگیزد.