متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نهم: تعیین محل دردها و عقوبات در آتش جهنم
(جلد نهم اسفار اربعه، نوار ۲۱۸)

مقدمه بخش: حقانیت معاد جسمانی تمام‌عیار و وحدت تام وجود انسان در آخرت

پس از آن‌که روشن گردید حقیقت جهنم، حقیقتی است آمیخته و ممزوج از دنیا و آخرت، لازم است جایگاه دقیق دردها و عقوبات در آتش دوزخ تعیین گردد. سخن ما در این مقام آن است که انسان در قیامت با همه سجایا، خلقیات و مراتب وجودی خویش محشور می‌شود؛ سعید در بهشت و شقی در آتش. این انسان با اعمال خویش عینیت و اتحاد تام می‌یابد با ظرف اخروی، و روحانیت و جسمانیت، اعضاء و جوارح، و تمامیت وجودش، یا مشمول نعیم می‌گردد یا گرفتار جحیم.

درد و عذاب تنها به قوه نفسانی وارد نمی‌شود و از عقلانی و روحی درگذرد؛ بلکه قلب کافر نیز در آتش می‌سوزد. قلب ملکوتی نیست که از آتش در امان ماند. جوارح و نفس حیوانی نیز مقصرند و عذاب می‌کشند؛ زیرا تفکیک و تجزیه‌ای در کار نیست. همان‌گونه که قرآن کریم می‌فرماید:

نقد و بررسی متن صدرالمتألهین در فصل سی‌ام جلد نهم اسفار

ملاصدرا می‌فرماید: «لما علمتَ أن حقيقة جهنم حقيقة ممزوجة من الدنيا والآخرة بحسب المادة والصورة». ماده جهنم را اعدام و شرور دنیویه و صورت آن را صور ادراکیه می‌داند که به نفس تعلق گرفته و به سبب التفات به دنیا، ملائم و دردناک می‌گردد.

اما این بیان ناتمام است؛ زیرا اعدام محض وجود ندارد و شرور نیز همگی وجودی‌اند. اعمال انسان موجودات صدوری‌اند که پس از صدور همچنان با انسان متحد می‌مانند؛ همچون تیری که از کمان رها شود ولی به کمان بازگردد و بر آن بنشیند. انسان با همین اعمال به عالم برزخی و دوزخی متحد می‌شود و تمام مراتب مادی، جسمانی، نفسانی، مثالی و عقلانی او در سیر خویش، بهشت یا جهنم را می‌سازند.

جسم در قیامت: نوعی یا شخصی؟

بدن در آخرت اصالت ندارد؛ نوعیت آن با نفس همراه است، نه شخصیت همه ذرات دنیوی. هر چه با نفس هماهنگ شود، بدن او گردد و هر چه منفعل و جدا شود، از او خارج است. ماده در آخرت تحت شرایط خاص خود عمل می‌کند و نفس ناطقه انسانی در آخرت بی‌بدن مادی نیست، هرچند نه با همه ماده عالم.

نقد نظریه «جوارح مستعذبه»

صدرالمتألهین می‌گوید جوارح و اعضاء بالاصاله موضوع آلام نیستند، بلکه «مما یستعذب جمیع ما یرد علیها»؛ زیرا قابل فصل و وصل و اضدادند و هر چه بر آن‌ها وارد شود کمال آنان است.

این سخن نادرست است. قابلیت بریدن یا نوازش هر دو کمال بالقوه‌اند، اما یکی لذت و دیگری درد می‌آورد. کمال بسيط با درد منافات ندارد؛ درد داشتن نیز خود کمالی است، هرچند کمال مركب و همراه با نقص باشد. اصالت درد از آن نفس است، ولی بدن متصل به نفس نیز آن را احساس می‌کند.

نقش نفس ناطقه و حیوانیه در عذاب

مهم‌ترین اشکال بر این فصل، تبرئه نفس ناطقه است. ملاصدرا نفس ناطقه را روح الهی و محل حکمت می‌داند که سعادتش ذاتی است و هیچ بهره‌ای از شقاوت ندارد؛ آن را همچون سواری بر مرکب نفس حیوانی می‌بیند که اگر مرکب چموشی کند، سوار مقصر نیست.

همچنین نفس حیوانی را تبرئه می‌کند که معاصی از آن نشأت می‌گیرد ولی ظن و معصیت ندارد؛ زیرا شهوت و غضب کمالات و متممات آن‌اند و به واسطه آن‌ها تسبیح خداوند می‌کند!

این نیز ناتمام است؛ شهوت و غضب فی‌نفسه کمال حیات حیوانی‌اند، اما وقتی تحت تدبیر نفس ناطقه درنیایند، به معصیت می‌انجامند. معصیت، تسبیح نیست. اگر نفس ناطقه، نفس حیوانی و بدن را تبرئه کنیم، در جهنم چه کسی عذاب می‌کشد؟

نتیجه‌گیری بخش

این فصل از اسفار از دشوارترین و مشکل‌دارترین فصول ملاصدرا در باب معاد است. صدرالمتألهین در این مقام از اصول محکم خود در اتحاد تام نفس و بدن و معاد جسمانی عنصری عقب‌نشینی کرده و به سمت تجزیه مراتب و تبرئه نفس ناطقه گرایش یافته است؛ گرایشی که با آیات صریحه قرآن کریم و اصول فلسفی خود او سازگار نیست. تمام وجود انسان شقی در آتش است و هیچ جزء از او از عذاب معاف نمی‌گردد.