متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سی‌ودوم اسفار الاربعة (جلد نهم): اشارت به درجات السلوک الی الله تعالی و الوصول الی الجنة الحقیقیة

این بخش پایانی، ختامه مسک چند بخش پیشین جلد نهم است و بیان جامع نزول و صعود نفس انسانی – یعنی سیر الی الله و من الله و معاد روحانی – را عرضه می‌دارد. نفس انسانی که دارای فعل، علم و اختیار است، در نهایت کمال خویش، همین فعل و علم و اختیار را از خویش نفی می‌کند تا به تفویض مطلق رسد.

مقدمه: تمایز درجات سلوک از دركات جحیم

عنوان «فى الإشارة إلى درجات السلوک إلى الله و الوصول إلى الجنة» در برابر دركات سقوط در جحیم قرار دارد. مراد از «درجات» صعود ارادی و اختیاری است. بسیاری از مؤمنان، هرچند دارای نماز، روزه و تقوا هستند، اهل سلوک نیستند؛ زیرا فاعلیت آنان بالتوجه دائمی و اراده تام نیست. سالک حقیقی کسی است که شغل اصلی‌اش سلوک الی الله باشد؛ امور دنیوی برای او بالعرض و بالتضمن است. تنها چنین کسانی به غایات عالیه نایل می‌گردند.

جنة در این مقام، جنة اللقاء و جنة الحقیقیة است نه جنة نعیم ظاهری؛ جنة اللقاء الله تعالی پس از مقام جمع و وحدت.

ترتیب نزول نفس و ترتیب معکوس صعود

چنان‌که برخی از محققین فرموده‌اند:

خلق نخست به وجود خاص متصف می‌گردد، سپس به علم خاص (أنا أعلم)، سپس به اراده (أرید)، سپس به قدرت، و سرانجام به فعل (أنا أقوم و أقعد). این سیر نزولی است.

در سیر رجوع الی الله – که عود به فطرت اصلی و نفى ما سوى است – سالک باید به ترتیب معکوس همین صفات را از خویش نفی کند:

1. نفی فعل
2. نفی اختیار و اراده
3. نفی قدرت
4. نفی علم
5. نفی وجود و انانیت

مرحکمت اول: نفی فعل – مقام تقوا و زهد حقیقی

سالک الی الله تعالی با قدم ایمان و نور عرفان، نخست فعل را از خویش نفی می‌کند: «بحول الله و قوته أقوم و أقعد» نه «أنا أقوم و أقعد». این نفی، مقام تقوا و زهد فی الدنیا و الآخرة است؛ زیرا دیگر طلب مزد، اجر، جنت و استحقاق ندارد. چنین کسی از ریا، کبر، غضب نفسانی و ادعای حق بر خدا و خلق بری است.

حکمت دوم: نفی اختیار و اراده – مقام رضا

سپس اراده از او نفی می‌گردد تا جز به اذن الله و رسوله اراده‌ای نماند: «و اراده‌اش در اراده الله و رسوله مستهلک گردد.

این مقام رضا است که سالک از هم و غم و عذاب شخصی آسوده می‌گردد و همه چیز را در غایت حسن و کمال می‌بیند.

حکمت سوم: نفی قدرت – مقام توکل و تفویض

پس از آن قدرت نفی می‌شود: «لا حول و لا قوة إلا بالله العلی العظیم». این مقام تفویض است، نه صرف توکل.

حکمت چهارم: نفی علم – مقام تسلیم

علم سالک در علم ذاتی الله مضمحل می‌گردد؛ او بنور الله می‌نگرد، نه به علم مستقل خویش.

حکمت پنجم: نفی وجود و انانیت – مقام اهل وحدت و فناء فی التوحید

این اوج مقامات و اجل کرامات است؛ مقام أهل الفناء فی التوحید و محبوبین حق.

دركات مقابل درجات – مسیر شقاوت

در برابر هر درجه از درجات أهل حق، دركة‌ای است:

• در برابر توکل → خذلان
• در برابر تسلیم → هوان
• در برابر قرب → طرد و لعنت

و خازن نار، مالک است؛ زیرا آنان بنده هوای نفس‌اند و باید در سلاسل و اغلال باشند.

جمع‌بندی نهایی

نفی این صفات در أهل سلوک، آنان را به قدرت غیر متناهی، علم لدنی و وجود مخلد ابدی حق می‌رساند. بقای این صفات در أهل شقاوت، عجز غیر متناهی، جهل کلی و هلاک سرمدی به بار می‌آورد. و این است خزی عظیم.