متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: جایگاه بی‌همتای کتاب الإشارات والتنبیهات در تاریخ حکمت اسلامی

کتاب الإشارات والتنبیهات ابن‌سینا نه صرفاً یک متن فلسفی معمولی، بلکه سنگین‌ترین و عمیق‌ترین متن درسی فلسفه مشائی است که پس از قرآن کریم و احادیث معصومین علیهم‌السلام، هیچ کتابی به اندازه آن در طول بیش از هزار سال، زنده، پویا و مرجع اصلی درس خارج حکمت باقی نمانده است.

این کتاب چنان اهمیتی دارد که بیش از پنجاه تا شصت شرح معتبر علمی بر آن نگاشته شده؛ شرح‌هایی به زبان عربی، فارسی و حتی زبان‌های دیگر. حتی پس از ظهور حكمت متعالیه و اسفار اربعه ملاصدرا که عظمت بی‌مانند خود را به جهانیان عرضه داشت، هیچ حکیم و فیلسوفی نتوانست الإشارات را کنار نهد؛ همچنان حکما و متألهان در آن غور می‌کنند و از آن تغذیه می‌نمایند.

برتری الإشارات بر سایر آثار ابن‌سینا

الإشارات از شفاء و نجات نیز برتر است؛ زیرا:

• قلم یک‌دست و مستقیم شیخ است (برخلاف شفاء که احتمال تألیف آن توسط شاگردان می‌رود).
• به احتمال قریب به یقین، آخرین تألیف شیخ است و از این‌رو، رنگ و بوی عرفانی صریح در آن آشکار است که در شفاء و نجات دیده نمی‌شود.
• چکیده‌ترین و بی‌حشو‌ترین متن حکمت شیخ است؛ هر کلمه‌اش محتاج شرح و تحقیق.

از این‌روست که بزرگانی از هر مکتب — مشائی، اشراقی، عرفانی و حتی متکلمان — بر آن شرح و حاشیه نگاشته‌اند؛ سهروردی اشراقی بر آن شرح نوشت، مشائیان شرح نوشتند، عارفان از آن سخن گفتند؛ الإشارات متن گریزناپذیر حکمت اسلامی است.

ساختار متفاوت الإشارات

برخلاف منظومه سبزواری یا اسفار که بسته‌بندی منظم و مرتب دارند، الإشارات درهم‌تنیده و پیچیده است؛ مطالب چنان در هم آمیخته که نیاز به «نرّاد» و گره‌گشای حکمت دارد تا اندیشه عمیق شیخ رخ نماید.

• جلد اول: منطق در ده «نهج» (چون منطق طریق علوم عالی است).
• جلد دوم: طبیعیات.
• جلد سوم: الهیات در ده «نمط» (چون الهیات خود طریق استدلالی و وسیع است).

دو روش اساسی در حکمت اسلامی

دفاع تاریخی از الإشارات

به سبب شیعه بودن شیخ و عظمت بی‌مانندش، شدیدترین حملات بر او و بر الإشارات وارد شد؛ از تهمت‌های عوامانه تا اشکال‌های علمی متعصبانه. فخر رازی شرحی پر از جرح و اشکال بر الإشارات نوشت، اما خواجه نصیر طوسی رحمه‌الله با شرحی دندان‌شکن و سپس کتاب «محاکمات» علاءالدین قوشچی، حق را به شیخ و خواجه بازگرداندند.

معنای عنوان «الإشارات والتنبیهات»

شیخ در مقدمه می‌فرماید: «این کتاب را به غیر اهلش مده و از اهلش دریغ مدار». اشاره است نه توضیح مطول؛ تنبیه است نه تفصیل مبسوط. کتابی است که هر جمله‌اش رکن و اساس است.

موضوع نمط چهارم: فی الوجود و علله

در این نمط، بحث از وجود مطلق مفهومی بدیهی (نه وجود منبسط عرفانی) است. نخستین پرسش: آیا وجود مساوی ماده است یا اعم از ماده؟ (رد صریح ماتریالیسم). سپس تقسیم وجود به واجب و ممکن، یعنی بحث علل وجود خاصه.

این نمط آغاز بحث عمیق الهیاتی شیخ است که تا نمط دهم ادامه می‌یابد؛ عباراتش دقیق‌ترین و بالاترین درجه دقت را دارد، و متن مملو از نسخه‌های غلط است که نیازمند تصحیح دقیق می‌باشد.

جمع‌بندی بخش اول

الإشارات والتنبیهات نه کتابی ابتدایی و نه متنی ساده است؛ بلکه دریایی است عمیق و بطن‌دار که پس از هزار سال هنوز موج می‌زند و حکیمان را به خضوع وامی‌دارد. ورود به نمط چهارم، ورود به قلب وجودشناسی مشائی است؛ جایی که شیخ‌الرئيس با قلمی بی‌مانند، حقیقت وجود و علل آن را می‌شکافد.