متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش هفتم: حق به معنای وجود مطلق و تبیین علل اربعه در ممکنات

حق تعالی ذاتی است که با حواس ظاهری درک نمی‌شود، اما وجود او از روشن‌ترین حقایق هستی است. این سخن به هیچ وجه به معنای آن نیست که هر چه محسوس نیست، معدوم است؛ بلکه موجودی است فوق مادیت و فراتر از قلمرو حس.

کلُّ حقٍّ له وجهٌ غيرُ مادِّي، و الحقُّ الحقُّ الذي هو مبدأ کلِّ حقٍّ، أولى و أحرى أن يتصف بوجوهٍ غير ماديةٍ محضةٍ.

تفاوت وجود مطلق و مطلق وجود

«مطلق وجود» مفهومی است انتزاعی و کلی که در ذهن می‌گردد، همچنان که «مفعول مطلق» در اصطلاح نحوی، نوعی از مفعول است اما «مطلق» آن را از قید خاص خارج می‌کند و کلی می‌سازد. اما «وجود مطلق» عین واقعیت خارجیِ بی‌قید و شرط است؛ یعنی همان واجب‌الوجود بالذات که هیچ حدّ و قیدی او را درنمی‌نوردد.

هر ممکنی دارای علت ماهوی و علت وجودی است

هر شيء معلول، علت وجودی دارد و علت ماهوی. فرقی نمی‌کند که بگوییم هر شيء دارای چهار علت است (مادی، صوری، فاعلی، غایی) یا بگوییم هر شيء دارای بيانات مختلف است؛ معنای واحد است و اختلاف لفظی محض.

تمثیل مثلث در علت مادی و صوری

مثلث جوهر نیست، بلکه عرض است (کیفیت هندسی)، لذا ماده و صورت حقیقی ندارد؛ اما به منزلهٔ ماده و صورت است:

• خطوط سه‌گانه → به منزلهٔ مادهٔ مثلث
• سطح محدود شده → به منزلهٔ صورت مثلث

علت ماهوی مثلث، همین سطح و خط است که به منزلهٔ جنس و فصل‌اند؛ زیرا جنس و فصل حقیقی تنها در جوهر جاری است و مثلث جوهر نیست.

اما علت وجودی مثلث، خارج از ذات اوست و جزء ذات او نیست.

علت وجودی دو قسم است: فاعلی و غایی

علت وجودی یا علت فاعلی است یا علت غایی. گاهی یک چیز واحد، هم علت غایی معلول است و هم علت فاعلی فاعل.

جمع‌بندی بخش هفتم

حق تعالی به معنای وجود مطلق است، نه مطلق وجود که مفهومی ذهنی باشد. او فراتر از حس و مادیت است و هر ممکنی، اعم از جوهر و عرض، دارای علت ماهوی (مادی و صوری یا به منزلهٔ آن) و علت وجودی (فاعلی و غایی) است. گاهی یک امر واحد (منفعت) هم انگیزهٔ فاعل است و هم غایت معلول، و این بیانگر دقت نظام علی و معلولی در عالم هستی است که همه به سوی مبدأ واحدی بازمی‌گردد که خود بی‌علت و واجب بالذات است.