متن تحقیق

تأویل و تأویلات قرآنیان

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: چیستی تأویل و مرز آن با تفسیر

تأویل، بازگشت دادن کلام به مراد جدی متکلّم است؛ یعنی آنچه خداوند از آیه اراده کرده است. تأویل، کشف مراد جدّی پروردگار از آیات است و تنها معصومین علیهم‌السلام آن را می‌دانند. تفسیر، بیان معنای ظاهری و لفظی آیه است که ممکن است حتّی کفّار نیز آن را بدانند، امّا تأویل، علم باطن قرآن و اختصاصی اهل‌بیت است.

قرآن کریم فرموده است:

بخش دوم: مراتب تأویل و انواع تأویلات قرآنیان

تأویل دارای مراتب متعدّد است. تأویل حقیقی تنها از آنِ معصومین است. آنچه علما و مفسّران انجام می‌دهند، غالباً «تأویل به رأی» یا «تأویل قرآنیانی» است؛ یعنی حمل آیه بر معنایی که با ظاهر آن سازگار نیست، ولی از نظر خودشان موجّه می‌نماید.

انواع تأویلات قرآنیان عبارتند از:

• تأویل به رأی محض (که حرام و موجب کفر است)
• تأویل به رأی در چارچوب مذهب خاص
• تأویل بر اساس قواعد اصولی و کلامی
• تأویل عرفانی و اشاری (که گاه به وحدت وجود می‌رسد)
• تأویل علمی و تطبیق آیات بر کشفیّات جدید

بخش سوم: نمونه‌های تاریخی تأویل قرآنیان

از خوارج که «لا حکْم إلاّ للّه» را به معنای نفی حکومیت پیامبر و امام گرفتند، تا اشعریّه که آیات صفات الهی را بدون تأویل پذیرفتند، و معتزله که همه را تأویل به تجسیم‌زدایی کردند، و فلاسفه که «العرش» را به عقل فعال یا وجود منبسط تأویل نمودند، همه در دایره تأویل قرآنیان قرار دارند.

در عصر جدید نیز برخی آیات خلقت آسمان و زمین را بر نظریه بیگ‌بنگ، و آیه نور را بر نسبیت انیشتین، و آیات جنیان را بر موجودات فرازمینی حمل می‌کنند؛ این‌ها همه تأویل قرآنیانی است، هرچند ممکن است از نظر عقلی پذیرفتنی باشد.

جمع‌بندی نهایی

قرآن کریم دارای بطون سبعه و هفتاد و هفت بطن است، اما تنها بطنی که حجّت است، بطنی است که از معصوم علیه‌السلام رسیده باشد. هر تأویلی که از غیر معصوم صادر شود، حتّی اگر موافق واقع باشد، از باب «أصابَ و لم یؤجَر» است؛ یعنی به حقیقت رسیده ولی اجر تأویل ندارد، زیرا راه صحیح ورود به بطون قرآن، تنها از باب ولایت است.

پس سالک الی الله باید در عین بهره‌مندی از تفاسیر و تأویلات علما، همواره بداند که گنج واقعی در دستان اهل‌بیت است و جز از آن چشمه صافی نباید سیراب شد.