متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش سیزدهم: تساوی محدَث و مفعول در اصل تحقق فعل و تبیین حقیقت مقابل فاعل

در آغاز نمط پنجم کتاب ارزشمند الإشارات والتنبیهات، شیخ‌الرئیس ابن‌سینا به بحثی بنیادین و محوری می‌پردازد که از جمله مهم‌ترین مباحث فلسفه صدرایی و حکمت متعالیه به شمار می‌رود. بحث اصلی، بررسی حقیقت «نفس الفعل» است و بحث فرعی، که خود ابن‌سینا آن را پی می‌گیرد، این است که آیا میان «محدَث» و «مفعول» تساوی برقرار است یا خیر.

این مطلب هم از حیث عرفی و هم از منظر ادبی پذیرفته شده است، لیکن فخرالدین رازی گمان برده که این بحث صرفاً ادبی است و به حکیم مربوط نمی‌شود. این پندار، خطاست؛ زیرا شیخ‌الرئیس دقیقاً به همین سبب همه این اصطلاحات را در یک مرتبت قرار می‌دهد تا از الفاظ و عوارض لفظی عبور کند و به حقیقت واحد حکمی، یعنی نفس الفعل، دست یابد.

ابن‌سینا می‌فرماید آنچه در مقابل فاعل قرار می‌گیرد، خودِ نفس الفعل است، نه لفظ خاص و نه عارضه زبانی. بنابراین، هرگاه گفته شود «محدَث» یا «مفعول» یا «موجَد»، مراد، نفس تحقق کنش است، نه حالات و عوارض الفاظ.

تبیین دقیق آنچه در مقابل فاعل قرار می‌گیرد

سه صورت ممکن است برای مقابل فاعل تصور شود:

1. عدم محض
2. وجود بعد العدم (یعنی وصف حدوث)
3. نفس وجود الشیء

عدم به هیچ وجه متعلق فاعلیت واقع نمی‌شود، زیرا فاعل بر عدم تأثیر نمی‌بخشد. همچنین، «وجود بعد العدم» وصف لازم و ذاتی شیء موجود است؛ وقتی شیء موجود شد، بالذات و بالضرورة مسبوق به عدم است. ذاتیات و لوازم شیء مجعول بالذات نیستند و جعل ترکیبى و ترتیبی نمی‌طلبند. حتی این وصف بیشتر وجودی ذهنی دارد تا وجود خارجی مستقل، لذا جاعل نمی‌خواهد.

پس تنها چیزی که واقعاً در مقابل فاعل قرار می‌گیرد و محتاج فاعل است، نفس وجود الشیء است. این وجود گاه حادث است (مسبوق به عدم زمانی) و گاه ممکن‌الوجود است، حتی اگر سابقه عدم زمانی نداشته باشد.

جمع‌بندی بخش

شیخ‌الرئیس و شارح بزرگ او، خواجه نصیرالدین طوسی، در این فراز از نمط پنجم دو حقیقت مهم را روشن می‌سازند:

1. تساوی کامل میان محدَث، مفعول، موجَد و موجُود در اصل تحقق فعل، و زاید بودن هرگونه تمایز لفظی یا عارضی بر این حقیقت واحد.
2. آنچه به‌حقیقت در مقابل فاعل قرار می‌گیرد و محتاج اوست، نفس وجود الشیء است، نه عدم و نه حدوث و سابقه عدم.

این دو اصل، سنگ‌بنای فهم دقیق حدوث ذاتی ممکنات (نه لزوماً حدوث زمانی) و ردّ نظر کسانی است که همه غیر واجب‌الوجود را بالضروره حادث زمانی می‌پندارند. همچنین مقدمه‌ای است محکم برای تقسیم‌بندی‌های بعدی در باب إبداع، إیجاد، تکوین و صنع.