متن تحقیق

تحلیل فلسفی مفهوم مفعول و محدَث در نمط پنجم اشارات و تنبیهات ابن‌سینا
(با شرح خواجه نصیرالدین طوسی و نقدهای متأخر)

بخش چهاردهم: تساوی مفعول و محدَث و ردّ تخصیص متکلمین

ابن‌سینا در این فراز از نمط پنجم اشارات، پس از تبیین اصل صدور کثرت از واحد، به بیان دقیق نسبت میان دو مفهوم بنیادین «مفعول» و «محدَث» می‌پردازد و نشان می‌دهد که هر دو مفهوم، نفسِ «کنشِ متحقق از فاعل» را می‌رسانند و هیچ‌یک بر دیگری اعم یا اخص نیست؛ بلکه در تحقق خارجی کاملاً مساوات دارند.

بیان خواجه نصیر بر کلام شیخ الرئیس

خواجه نصیرالدین طوسی می‌فرماید: مراد ابن‌سینا آن است که ما معنای «محدَث» را به «مفعول» می‌آوریم؛ یعنی «المحدَث هو المفعول» و اگر یکی را مفعول دیگری بدانیم، یا مساوی‌اند (مانند ضاحک و ناطق که هر ضاحکی ناطق و هر ناطقی ضاحک است)، یا یکی اعم و دیگری اخص (مانند حیوان و انسان). اما در اینجا هیچ‌یک اعم و اخص نیست؛ هر دو مساوی‌اند.

بررسی انواع نسبت ممکن میان مفعول و محدَث

۱. تساوی تام: کلّ مفعول محدَث و کلّ محدَث مفعول.
۲. اعم بودن محدَث: کلّ محدَث مفعولٌ و لا ینعکس (مانند حیوان نسبت به انسان).
۳. اخص بودن محدَث: کلّ مفعول محدَثٌ و لا ینعکس.

ابن‌سینا می‌گوید هر یک از این سه حالت را فرض کنید، در اصل تحقق فعلیت و کنش خارجی تفاوتی ایجاد نمی‌کند؛ اختلاف تنها در اصطلاح متکلمین است که فعل را مختصّ فاعل مختار می‌دانند.

بیان کیفیت تفاوت در نزد متکلمین و ردّ آن

خواجه می‌فرماید: شیخ مشغول بیان کیفیت تفاوت دو معنای متکلمین شد؛ یعنی اگر میان مفعول و محدَث فرق بگذارید، مفعول اخص از محدَث است؛ زیرا معنای محدَث به اضافه‌ای (مثل اراده و اختیار) به معنای مفعول می‌رسد، همان‌گونه که حیوان با اضافه‌ی «ناطق» به انسان می‌رسد.

زیادات و عوارض وارد بر فعل

ابن‌سینا سپس به بیان زیاداتی می‌پردازد که گاه بر فعل عارض می‌شوند تا نشان دهد این‌ها داخل در ذات فعل نیستند:

• تحرّک از فاعل یا عدم تحرّک
• مباشرت یا با آلت
• تولید (که نوعی آلت نفسانی است)
• اختیار، طبیعت یا قسر

تمام این‌ها عوارض خارجی فعل‌اند، نه جزء مفهوم «نفس الفعل».

دلیل ابن‌سینا بر عارضی بودن این زیادات

اگر یکی از این زیادات (مثلاً اختیار) داخل در ذات فعل بود:

1. گفتن «فعل بالاختیار» تکرار می‌شد → تکرار نیست.
2. گفتن «فعل بالطبع» تناقض می‌شد → تناقض نیست.

پس اختیار، مباشرت، تولید و غیر آن، عوارض فعل‌اند، نه از ذات آن.

نظر فاضل قوشجی و نقد خواجه

فاضل قوشجی این بحث را لفظی می‌داند و حق را با متکلمین می‌شمارد؛ زیرا اهل لغت به آتش نمی‌گویند «فاعل الإحراق» و به آب سرد نمی‌گویند «فاعل التبرید».

خواجه این سخن را رد می‌کند و می‌فرماید:

• این بحث فلسفی است، نه صرفاً لغوی.
• عرف عام و ادبا و شعرا به سرما، خمر، چشم‌زخم و باد پاییزی فعل و فاعلیت نسبت می‌دهند.
• لغویان فعل را «إحداث شیء» تعریف کرده‌اند، نه «إحداث شیء بالإرادة».
• اگر کسی ادعای مجاز کند، بر عهده اوست که دلیل آورد؛ در حالی که استعمال حقیقی است.

جمع‌بندی نهایی کتاب تا این بخش

تا اینجا دریافتیم که ابن‌سینا با دقت فلسفی بی‌نظیر، مفهوم «مفعول» را از قیود اصطلاحی متکلمین آزاد کرد و نشان داد که صدور فعل از فاعل، در ذات خود، جز تحقق و فعلیت نیست؛ نه محتاج اراده‌ی شعوری است و نه مختص به فاعل مختار. این تساوی مفعول و محدَث، پایه‌ای استوار برای تبیین صدور کثرت از واحد و فاعلیت بالعشق و رضا در حق تعالی می‌سازد، نه فاعلیت بالاختیار که مستلزم تصور و تصدیق و عزم باشد.