متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: اثبات وجود ذهنی از سه راه روشن

در مسأله‌ی وجود ذهنی، دو مبحث اساسی وجود دارد: یکی اثبات عالمی که در اندیشه و ذهن انسان تحقق می‌یابد، و دیگری کیفیت و چگونگی این عالم. برای اثبات وجود ذهنی، سه دلیل متقن و مستقل اقامه شده است که هر یک از زاویه‌ای خاص به موضوع می‌نگرند و مکمل یکدیگرند.

دلیل نخست: ثبوت حکم ایجابی برای معدوم مطلق

ما قضیه‌ای صادق داریم که محمولی ایجابی بر موضوعی حمل می‌کند؛ مثلاً می‌گوییم: «البحر من الزئبق باردٌ بالطبع». این قضیه صادق است، حال آنکه «بحر من زئبق» در عالم خارج موجود نیست. آیا می‌توان گفت موضوع آن معدوم محض است؟ خیر؛ زیرا اگر معدوم محض بود، حمل محمول ایجابی بر آن ممتنع می‌بود. پس موضوع این قضیه باید در جایی موجود باشد که نه خارج مادی است و نه معدوم مطلق. آن‌جا همان عالم ذهن است.

دلیل دوم: از طریق کلیت و عموم

ما «الإنسان کلّه» یا «البیاض کلّه» را به نحو کلی و عام تصور می‌کنیم. این کلیت در خارج موجود نیست؛ زیرا خارج محل تشخص و تعین است و کلیت در آن راه ندارد. همچنین معدوم محض هم نیست؛ زیرا ما آن را به‌وضوح درمی‌یابیم و به کار می‌بریم. پس باید در عالمی غیر از خارج و غیر از عدم باشد، و آن عالم ذهن است.

دلیل سوم: از طریق صرف الشیء به نحو وحدت محض

ما «صرف الإنسان» یا «صرف البیاض» یا «صرف الشیء» را بدون هیچ انضمام و تشخصی تصور می‌کنیم؛ یعنی حقیقتی که «لا یتکثر و لا یتثنیٰ»، هر چند تکرار کنی باز همان واحد است و دومی ندارد.

شائبه‌ای پیش می‌آید: مگر کلی طبیعی (طبیعت صِرفه) در خارج موجود نیست؟ پاسخ این است که بلی، کلی طبیعی در خارج موجود است، اما به نعت کثرت و به تشخص افرادش؛ یعنی انسانیت در زید و عمرو و بکر موجود است و همراه با کثرت است. اما آن‌چه ما در ذهن می‌یابیم، طبیعت به نحو وحدت محض است، بدون هیچ لحاظ کثرت و تشخص. این وحدت محض در خارج راه ندارد و معدوم هم نیست؛ پس در عالم ذهن موجود است.

بخش دوم: کیفیت وجود ذهنی؛ عالم قیام و صدور، نه حلول

وجود ذهنی، وجود حلولی و ظرف‌ومظروفی نیست؛ بلکه وجود قیامی و صدوری است. انسان در عالم ذهن خالق است، و این خالقیت، شعاعی از خالقیت الهی است. از این‌رو، حدیث شریف «مَنْ عَرَفَ نَفْسَهُ فَقَدْ عَرَفَ رَبَّهُ» بدین معناست که هر کس دریابد در عالم ذهنش خالق است، خالقیت خداوند را به‌درستی خواهد شناخت.

انسان از حیث کیفیت، عالم اکبر است و عالم خارج از حیث کمیت. عالم خارج در حقیقت بدن انسان کامل است، نه برعکس. نور پاک نبوی و علوی پیش از عالم در قبة الخضراء بودند و عالم پس از آن آفریده شد. نخست حجت آفریده می‌شود، سپس عالم؛ امام مقدم بر مأموم است از هر جهت.

بخش سوم: دو گونه رابطه‌ی انسان کامل با واقع خارجی

1. رابطه شهودی و حضوری: نفس به مقامی می‌رسد که عین خارج می‌گردد؛ خود بخشی از متن واقع می‌شود. این مقام انبیا و اولیا و حکمای سهراللیالی است.
2. رابطه علمی و حصولی عینی: ماهیت خارجی در محضر وجود ذهنی حاضر می‌شود؛ نه صورت خیالی محض، بلکه همان ماهیت واقعی، اما به وجود ذهنی.

در مقام شهود، آتش دیگر آتش نیست: «یا نارُ کُونِی بَرْداً وَ سَلاماً» (انبیاء:۶۹)؛ آتش قدرت سوزاندن را از دست می‌دهد، زیرا ابراهیم خلیل یک پارچه حقیقت شده و دیگر هیزم و آتش در کار نیست.

جمع‌بندی نهایی

حکمت متعالیه از آن‌رو متعالیه است که رابطه‌ی انسان را با واقع خارجی، رابطه‌ای عینی و حقیقی می‌داند؛ نه صِرف صورت خیالی و نه صرف مفهوم اعتباری. وجود ذهنی، عالمی است قیامی و صدوری، آینه‌ی خالقیت انسان و شعاعی از خالقیت الهی. حکیم الهی با همین وجود ذهنی به عالم خارج راه می‌یابد؛ گاهی به نحو شهود حضوری که خود عین خارج می‌شود، و گاهی به نحو علم حصولی عینی که ماهیت واقعی در ذهن به وجود ذهنی می‌رسد.

علوم دیگر هرچند عالی و ارجمندند، مقدماتی‌اند؛ اما حکمت، عینی است. از این‌رو، سالک این راه باید با طهارت کامل و جان باز گام نهد تا از زید و عمرو صبحگاهی رهایی یابد و به حقیقت وجود دست یابد.