متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش اول: تبیین قول ششم ملاصدرا در باب وجود ذهنی
در میان اقوال شش‌گانه‌ای که در مسئله وجود ذهنی میان حکمای متأخر مطرح شده، قول ششم، که همان مسلک حکیم مؤسس، مرحوم صدرالمتألهین شیرازی قدس‌سره است، از جامعیت و استحکام بی‌نظیری برخوردار است. این قول، تمام اشکالاتی را که بر وجود ذهنی وارد شده – از انقلاب ماهیت و جمع جوهر و عرض در یک موضوع گرفته تا تعدد وجود و مسامحه در تحقق – یک‌جا و به‌طور اساسی رفع می‌کند.
اصل اول: اصالت وجود در هر دو عالم خارج و ذهن
حکیم صدرا بر دو مقدمه استوار استوار است:
- اصالت، منحصراً از آنِ وجود است؛ چه در عالم خارج و چه در عالم ذهن.
- ماهیت من حیث هی هی، هیچ‌گونه تحقق ماهوی مستقل ندارد؛ بلکه همواره به طفیلی وجود است.
بنابراین، وقتی ماهیت «انسان» یا «جوهر» یا «سفیدی» در خارج موجود می‌شود، به همراه وجود خارجی موجود است و حکم خارجی دارد؛ و همین ماهیت وقتی در ذهن موجود می‌شود، به همراه وجود علمی و نفسانی موجود است و حکم ذهنی دارد.
اصل دوم: دو مرتبه حمل و دو حیثیت برای یک واقعیت
هر صورت علمی در نفس، دو حیثیت و دو اعتبار دارد:
| حمل اولی ذاتی | حمل شایع صناعی |
| از حیث حکایت و دلالت بر خارج | از حیث نفس‌الوجود علمی و نفسانی |
| همان مقوله خارجی را بدون تغییر حکایت می‌کند (انسان = جوهر، سفیدی = عرض) |
فقط یک کیف نفسانی و عرض در نفس است |
| توجه به محکی (خارج) | توجه به خود صورت علمی |
تمثیل پرچم و تمثیل کیف چرمی
چنان‌که وقتی پرچمی بر سر درِ مجلس نصب می‌کنند:
- اگر به دلالت پرچم توجه کنیم و بگوییم «اینجا مجلس است»، فقط به حکایت و علامت بودن آن کار داریم (حمل اولی).
- اگر بگوییم «چه پرچم زیبایی است، پارچه‌اش مرغوب است»، به خود پرچم به عنوان یک شیء مادی توجه کرده‌ایم (حمل شایع).
یا کیف چرمی را در نظر آورید:
- اگر بگوییم «این کیف است» یعنی ظرف است و می‌تواند چیزهایی در آن جا گیرد → به دلالت و حکایت آن توجه داریم.
- اگر بگوییم «این کیف از چرم اعلاست»، به جنس و ماده کیف توجه کرده‌ایم.
همین‌گونه است صورت «انسان» در ذهن:
- به حمل اولی: انسان جوهر است (حکایت از خارج).
- به حمل شایع: همین صورت، یک کیف نفسانی و عرض است (از حیث وجود علمی).
رفع تمام اشکالات به یکباره
• نه انقلاب ماهیت رخ می‌دهد،
• نه جوهر و عرض در یک موضوع جمع می‌شوند،
• نه دو وجود در یک وعاء می‌گنجد،
• و نه وجود ذهنی مسامحی و مجاز است؛ بلکه حقیقتاً وجود است و حقیقتاً علم و کیف نفسانی است.
جمع‌بندی بخش اول
قول ششم ملاصدرا، با تکیه بر اصالت وجود و تفکیک دقیق میان حمل اولی و حمل شایع، تمام گره‌های کور مسئله وجود ذهنی را می‌گشاید و راهی هموار و استوار پیش روی حکمت متعالیه می‌گشاید. این قول، نه تنها اشکالات پنج قول پیشین را رفع می‌کند، بلکه وجود ذهنی را به عنوان مرتبه‌ای حقیقی و تشکیکی از وجود، تثبیت می‌نماید.
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!