متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش شصت‌وهشتم: تطبیق نهم بدایة الحکمة ـ صفحه ۴۰

غرر فی أن الوجود مطلق و مقیّد و کذلک العدم

علامه طباطبایی قدس‌سره در این تطبیق، جوهره‌ای از جواهر حکمت متعالیه را به نظم می‌کشد و می‌فرماید:

یعنی وجود و «مفهوم عدم» هر دو به اطلاق و تقييد تقسیم می‌شوند و از این تقسیم، چهار قسم پدید می‌آید:

وجود هم در مفهوم و هم در مصداق این تقسیم را می‌پذیرد، اما عدم چون مصداق خارجی ندارد، تنها مفهومش به مطلق و مقیّد منقسم می‌گردد؛ از همین‌رو علامه فرمود «مع مفهوم العدم» نه «مع العدم».

وجود مطلق و مقیّد در مقام محمول

وجود مطلق آن است که در «هلیّة بسيطة» یا «کون تامّه» محمول واقع می‌شود، مانند:

• الإنسان موجودٌ (بدون صریح کون و هل، همین معنا را افاده می‌کند)
• هل الإنسان موجود؟ → هلیّة بسيطة
• کان الإنسان موجوداً → کون تامّه

وجود مقیّد آن است که در «هلیّة مرکبة» محمول واقع می‌شود، مانند:

• الإنسان کاتبٌ → یعنی الإنسان الموجود کاتبٌ
• زیرا کتابت مقیّد به وجود است → هل الإنسان الموجود کاتباً؟

رفع وجود مطلق و مقیّد → دو قسم عدم

• رفع وجود مطلق → عدم مطلق → الإنسان معدومٌ
• رفع وجود مقیّد → عدم مقیّد → الإنسان ليس بکاتبٍ

سرّ تخصیص عدم به «مفهوم»

یعنی این تقسیم (مطلق و مقیّد) اختصاص به مفهوم وجود ندارد، بلکه در حقیقت و مصداق خارجی وجود نیز جاری است؛ اما عدم چون مصداق خارجی ندارد، تنها مفهومش این تقسیم را می‌پذیرد.

وجود مطلق و مقیّد در لسان متألّهین و اهل ذوق

در اصطلاح اهل ذوق و عرفان:

• وجود مطلق → حق تعالی یا فیض مقدس (وجود منبسط)
• وجود مقیّد → وجودات محدود به ماهیت یا حدّ خاص (ممکنات)

دقت کلیدی: دو نوع وجود مطلق داریم، نه یکی

این وجود ظلّی نیز مطلق است (زیرا به حدّ ماهوی خاص محدود نیست)، اما در مقابل واجب، ظلّ و متعلَّق است. هر که را سایه‌اش به اندازه خودش است؛ واجب مطلق است، پس آینه و فیضش نیز باید مطلق باشد، اما مطلق ظلّی.

رفع توهّم تناقض میان اصطلاحات

جمع‌بندی بخش

این تطبیق، همچون نگینی درخشان، چهار مرتبه وجود و عدم را در مفهوم و مصداق، در حکمت و عرفان، و در لسان‌های گوناگون به نظم می‌کشد و نشان می‌دهد که حقیقت وجود چون شمس عالَم‌تاب، مراتب اطلاق و تقييد دارد و هر مرتبه‌ای آینه‌ای است که نور واحد را به رنگ خویش بازمی‌تاباند.