متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: تبیین وجه سلب اجزاء عقلیه از حقیقت وجود

حکیم سبزواری در منظومه، پس از آنکه حقیت وجود را «بسیط الحقیقه کل الأشیاء» دانست، به سلب هرگونه ترکیب عقلی از آن می‌پردازد و می‌فرماید:

تحلیل دقیق قلب الفصل

در ماهیت‌های اعتباریه، جنس (مانند حیوان) مقسِّم است، یعنی قابل انقسام به ناطق و غیر ناطق، و فصل (ناطق) مقوِّم نوع (انسان) است. اما اگر وجود را جنس بگیریم:

• فصل باید وجود را تقسیم کند، در حالی که وجودِ موجود، بالذات غیر قابل تقسیم است.
• پس فصل به جای تقسیم، ناچار می‌شود «وجود» به جنس بدهد تا قوام یابد.
• این تبدیل فصل از مقسِّم به مقوِّم، همان «قلب» است که حکیم بر آن دست گذاشته است.

شقوق سه‌گانه جنس فرضی وجود

فرض کنید حقیقت وجود مرکب عقلی است و جنس دارد. جنسش چیست؟ سه شق متصور است:

1. جنسش وجود باشد: فصل باید وجود را تقسیم کند، اما وجود موجود قابل تقسیم نیست → فصل به جای تقسیم، وجود می‌دهد → قلب الفصل → و نیز اگر وجود موجود است، دیگر به فصل برای وجود نیاز ندارد → فصل بی‌فایده → پس وجود نمی‌تواند جنس خودش باشد.
2. جنسش عدم باشد: ترکیب وجود و عدم → جمع نقيضين → محال عقلی.
3. جنسش ماهیت باشد: ماهیت بدون وجود = عدم محض → باز جمع وجود و عدم → محال.

بخش دوم: سلب «نوعیت» از وجود

زیرا اگر وجود نوع باشد، باید مشخَّص داشته باشد. مشخَّصش چیست؟

• اگر وجود باشد → دور باطل
• اگر عدم یا ماهیت باشد → باز ترکیب نقيضين

پس وجود نه جنس است، نه فصل، نه نوع، نه مشخَّص → هیچ‌یک از اجزاء عقلیه در آن راه ندارد.

بخش سوم: تبیین «کل الأشیاء» و دفع توهم ترکیب

حکیم می‌فرماید: «والقوام من نقيض لزما». یعنی اگر اجزاء عقلیه در وجود فرض کنیم، ناچار قوام و ترکیب از نقيض (وجود و عدم) لازم می‌آید که محال است.

پس وجود «بسیط الحقیقه کل الأشیاء» است، نه «من کل الأشیاء». یعنی:

• حقیقتش بسیط است و هیچ جزء حقیقی یا اعتباری ندارد.
• همه اشیاء از او و به او و در او هستند، او موجد و مبدأ فیض همه موجودات است.
• نه اینکه اجزاء همه اشیاء در او باشد (که ترکیب می‌شود).

جمع‌بندی نهایی

حکیم سبزواری با برهانی استوار و بیانی لطیف، هرگونه ترکیب عقلی را از حقیقت وجود سلب کرد و نشان داد که:

• وجود نه جنس است، نه فصل، نه نوع، نه مشخَّص.
• هر فرض ترکیبی یا به قلب الفصل از مقسِّم به مقوِّم می‌انجامد، یا به جمع نقيضين.
• پس وجود «بسیط الحقیقه کل الأشیاء» است؛ بسیط محض، و موجد همه ممکنات به فیض اقدس و فیض مقدس.