متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش شصت و چهارم: تبیین دو سنخ کثرت در قلمرو وجود
یکی از عمیق‌ترین و نورانی‌ترین مباحث حکمت متعالیه، تفکیک میان دو گونهٔ کثرت است که در دامان مبارک وجود پدیدار می‌گردد: کثرت ظلمانی و کثرت نورانی. کثرت ظلمانی از ناحیهٔ ماهیت‌ها سرچشمه می‌گیرد و کثرت نورانی از ناحیهٔ مراتب وجود. اولی تاریکی و محدودیت است و دومی عین نور و تشکیک و رحمت.
کثرت ماهوی ظلمت است و کثرت وجودی عین نور و تشکیک وجود است
مراتب کثرت از دیدگاه حکمای مشائی
حکمای مشائی چون ابن‌سینا و خواجه نصیرالدین طوسی ـ رحمهما الله ـ در کتاب‌های شفا، اشارات و شرح تجرید، کثرت را تنها در سه قسم می‌دیدند و همه را در ساحت ماهیت می‌جستند:
- تمیز به جزء الذات: دو ماهیت در بعض ذات (جنس) مشترک‌اند و در بعض دیگر (فصل) متمایز. مثلاً انسان و خرس؛ هر دو در «حیوانیت» مشترک و در «ناطقیت» و «غیر ناطقیت» ممتازند.
- تمیز به تمام الذات: دو ماهیت هیچ اشتراک ذاتی ندارند و تباین تام دارند؛ مانند «کم» (مقدار) و «کیف» (کیفیت) که کل ذات یکی با کل ذات دیگری مخالف است.
- تمیز به منضمات و اعراض خارجی: دو فرد در جنس و نوع و فصل کاملاً مشترک‌اند و تنها در عوارض خارجی متمایزند؛ مانند زید و عمرو که هر دو «انسان ناطق»اند، لیکن یکی ابیض و دیگری اسود، یکی عالم و دیگری جاهل است.
این سه قسم، تمام کثرتی بود که مشائین می‌شناختند و همه را در قلمرو ماهیت می‌دیدند. از این‌رو کثرت نزد آنان همواره «ماهوی» و بالتبع «ظلمانی» بود؛ زیرا ماهیت به ذات خود محدودیت و سایه است.
آنچه حکمای مشائی را مُسَلّ ساخت، عدم دستیابی به قسم چهارم کثرت بود
کشف قسم چهارم کثرت توسط شیخ اشراق و حکمت متعالیه
شیخ شهاب‌الدین سهروردی و پس از او صدرالمتألهین شیرازی ـ رضوان الله علیهما ـ به مرتبهٔ چهارمی از کثرت دست یافتند که مشائین از آن غافل بودند: کثرت وجودی تشکیکی.
در این مرتبه، تمیز و تکثر نه در ماهیت، بلکه در شدت و ضعف خود وجود است. وجود واحد شخصی است، اما مراتب دارد: از وجود واجب تعالی که شدت محض و نور الأنوار است، سپس عقول و نفوس و اجسام، تا پایین‌ترین مرتبهٔ وجود. هر مرتبه‌ای که شدیدتر است، کامل‌تر و نورانی‌تر است و مرتبهٔ پایین‌تر، ضعیف‌تر و ظلمانی‌تر.
این کثرت، کثرتِ در نور است، نه کثرتِ در سایه. کثرتِ در رحمت است، نه کثرتِ در محدودیت. کثرتِ در کمال است، نه کثرتِ در نقصان.
کثرت وجودی، کثرت در ناحیهٔ شدت و ضعف وجود است
و این کثرت عین فیض و رحمت و نورانیت است
تفاوت بنیادین میان دو کثرت
| ویژگی | کثرت ماهوی (ظلمانی) | کثرت وجودی (نورانی) |
|---|---|---|
| منشأ | ماهیت‌ها و محدودیت‌ها | مراتب شدت و ضعف وجود |
| ماهیت | تاریکی، سایه، نقصان | نور، کمال، رحمت |
| نمونه | تفاوت زید و عمرو در رنگ و علم | تفاوت وجود واجب با وجود ممکنات |
جمع‌بندی بخش
آنچه باعث شد حکمای مشائی در تبیین وحدت و کثرت عالم به بن‌بست برسند، ندیدن همین قسم چهارم بود. کثرت ماهوی، کثرت در سایهٔ محدودیت‌هاست و کثرت وجودی، کثرت در پرتو فیض و نور. یکی از ناحیهٔ «ما هو» است و دیگری از ناحیهٔ «أنّیة الحق». اولی ظلمت است و دومی عین نورانیت و تشکیک وجود مبارک حق تعالی.
با نظارت صادق خادمی
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!