متن تحقیق
کثرت ماهوی و کثرت وجودی
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش شصت و پنجم: تمايز اشيا از ديدگاه مشائين، اشراقيين و حكمت متعاليه
١. دو نوع كثرت و دو نوع تميّز
تميّز اشيا يا از حيث ماهيت است يا از حيث وجود.
كثرت ماهوي، كثرتى است كه در حقيقت، كثرتِ موضوعات و ماهيات است نه كثرتِ وجود؛ از اين‌رو بالعرض و ظلمانى است.
كثرت وجودى، گرچه كثرت است، اما تعدّد در وجود پديد نمى‌آورد، بلكه مراتب شدت و ضعف در نفسِ وجود است؛ از اين‌رو نورانى و غير مخلّ به وحدت است.
٢. ديدگاه مشائين در باب تمايز اشيا
مشائين در كتاب‌هاى اشارات و شفاء و ساير آثار، تمايز ميان اشيا را به سه قسم منحصر مى‌دانستند:
- تمايز به تمام الذات (تباين كلى)
الف) در اجناس عاليه بسيط: مانند جوهر و عرض، كم و كيف، كه هيچ جزء مشتركى ندارند.
ب) در انواع مركّب: مانند عدد پنج (كمّ + منفصل) و بياض (كيف + مفرّق للنور البصر)؛ هر دو تباين كلى دارند، لكن ذاتشان مركّب است. - تمايز به بعض الذات (تمايز به فصل)
مانند انسان و بقر؛ هر دو در جنس «حيوان» مشترك‌اند، ليكن يكى ناطق و ديگرى صاهل است؛ پس تمايز ذاتى است، اما نه به تمام ذات. - تمايز به منضمّات و اعراض خارجيه
مانند زيد و عمرو؛ هر دو در نوع انسان مشترك‌اند، ليكن يكى أبيض و ديگرى أسود، يكى عالم و ديگرى جاهل است؛ تمايز تماماً عرضى است.
٣. كشف بزرگ اشراقيين: تمايز چهارم
اشراقيون نوع چهارمى از تمايز را كشف كردند كه حقيقت تمايز و كمال آن است:
مثال: دو نور؛ هر دو نورند (مشترك در تمام ذات)، فصلى ندارند، عرضى ندارند، ليكن يكى شديدتر و ديگرى ضعيف‌تر است. اين تمايز نه به تمام ذات است، نه به بعض ذات، نه به منضمات؛ بلكه به شدت و ضعف نفسِ وجود و نورانيت است.
٤. ملاك تشخيص كثرت وجودى از كثرت ماهوى
مثال: عدد ٢ و عدد ٩؛ مساواتشان در «عدديت» است و اختلافشان نيز در «عدديت» (أكثريت و أقلّيت)؛ پس هر دو به «عدد» برمى‌گردد → كثرت وجودى.
اگر «مابه‌الإتفاق» و «مابه‌الإفتراق» به دو شىء مختلف بازگردند → كثرت ماهوى و ظلمانى.
مثال: پدر و پسر؛ مساوات در «انسانيت»، اختلاف در «زمان»؛ زمان غير از انسانيت است → كثرت ماهوى.
همین ملاك در وجود جارى است: وحدت و كثرت وجود هر دو به «وجود» بازمى‌گردد → تشكيك خاص الخاص → مراتب شدت و ضعف بدون تعدّد حقيقى.
٥. ديدگاه حكيم متأله صدرالمتألهين شيرازى
متألهين با اشراقيين در پذيرش چهار نوع تمايز موافق‌اند، ليكن در مبنا با ايشان مخالف‌اند:
نتیجه سخن متألهين اين است:
جمع‌بندى نهايى بخش
كثرت چهار مرتبه دارد:
- تمايز به تمام الذات (بسيط يا مركّب)
- تمايز به بعض الذات (به فصل)
- تمايز به منضمات و اعراض
- تمايز وجودى به تشكيك و مراتب شدت و ضعف
سه قسم نخست ماهوي و ظلمانى‌اند و و به وحدت وجود آسيب مى‌رسانند. قسم چهارم وجودى و نورانى است و خود مظهر وحدت شدتىِ وجود مى‌باشد. اين همان تشكيك خاص الخاص است كه پايهٔ حكمت متعاليه را تشكيل مى‌دهد.
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!