متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش شصت و ششم: تبیین دوگانه تکثّر وجودی و تمایز میان کثرت ظلمانی و کثرت نورانی
دو گونه تکثّر در وجود
وجود هنگامی که در عالم ظاهر می‌شود، دو گونه تکثّر می‌یابد؛ یکی حقیقی و ظلمانی، و دیگری اعتباری و نورانی:
الف) تکثّر ماهوی یا کثرت ظلمانی
نخستین تکثّر، تکثّری است که از ناحیه‌ی ماهیت‌ها به وجود عارض می‌شود. هنگامی که می‌گوییم:
- «الإنسان موجود»
- «الفرس موجود»
- «الشجر موجود»
- «الحجر موجود»
در اینجا «موجود» محمول است و «انسان»، «اسب»، «درخت» و «سنگ» موضوع‌اند. موضوع به حمل شایع، همان مفهوم ماهیت است، اما مصداق آن، ماهیتِ موجودِ خارجی است. پس کثرت در موضوع است، نه در محمول. یعنی کثرت در ماهیت‌هاست، نه در خود وجود.
این کثرت را «کثرت ظلمانی» می‌نامند، زیرا از محدودیت و تاریکی ماهیت‌ها ناشی می‌شود و وجودِ نورانیِ محض، از ذات خود کثرتی ندارد.
وإن قلتَ: «انسان هست، اسب هست، درخت هست…» فهو کثرتٌ بالماهیه، لا بالوجود.
ب) تکثّر وجودی یا کثرت نورانی (تشکیک خاص)
دومین تکثّر، تکثّری است که در مراتب وجود رخ می‌نماید: وجود شدید و ضعیف، مقدم و مؤخّر، قوی و ناتوان، واجب و ممکن، عقل و نفس و جسم. این همان تشکیک خاص است که سابقاً در همین کتاب (صفحه ۲۲ از غرر ششم) به تفصیل بیان شد.
در آنجا فرمودیم که وجود دارای دو کثرت است:
- کثرت ظلمانی: کثرت انسان و حیوان و نبات و جماد و غیرها
- کثرت نورانی: کثرت مراتب شدت و ضعف، قوت و ضعف، تقدم و تأخر
إحداهما کثرتٌ ظلمانیةٌ بکثرة الماهیا
والثانیة کثرتٌ نورانیةٌ بکثرة المراتب والشدة والضعف
خروج از بیت کثرت و وحدت طبیعت مشکّک
هنگامی که از «بیت کثرت» خارج می‌شویم و به تشکیک خاص می‌نگریم، می‌یابیم که این کثرت دوم، در حقیقت کثرت نیست، بلکه مراتب است. مراتب، تعدّد در عدد نیست، بلکه تفاوت در کمال و نقص، نور و ظلمت، شدت و ضعف است.
از این‌رو، وحدت طبیعت مشکّکه ـ یعنی وحدت وجود ـ به هیچ وجه منثلم نمی‌گردد. آنچه منثلم می‌شود، تنها وحدت در کثرت ظلمانی است، نه وحدت در مراتب نورانی.
ولا یقدح فی وحدة الطبیعة المشکّکة، بل یؤیّدها.
وإنما الکثرة الحقیقیة إنما هی بالکثرة الظلمانیة التی من ناحیة الماهیات.
نتیجه‌گیری بخش
بنابراین، وجود در ذات خود واحدٌ محض است. هر کثرتی که در عالم مشاهده می‌شود، یا از ناحیه‌ی محدودیت ماهیت‌هاست (کثرت ظلمانی و حقیقی) و یا از ناحیه‌ی مراتب شدت و ضعف است (کثرت نورانی و اعتباری). اولی وحدت وجود را نفی نمی‌کند، بلکه آن را در سایه‌ی ماهیت‌ها می‌پوشاند؛ و دومی نه تنها وحدت را نفی نمی‌کند، بلکه عینِ تجلی وحدت در مراتب است.
این همان معنایی است که حکیم سبزواری در منظومه با ایجاز و علامه طباطبایی در غرر با بسط و شرح، بر آن تأکید ورزیده‌اند: وجود، نورٌ واحد است که در آینه‌های ماهیت‌ها متکثّر می‌نماید، و در مراتب کمال، متشكّك می‌گردد؛ اما در ذات خود، واحدٌ احدٌ صمدٌ است.
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!