متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
بخش شصت و هفتم: تبیین کثرت وجود بالماهيات و اقسام چهارگانه تمیّز
مقدمه بخش
یکی از عمیق‌ترین مباحث فلسفه اسلامی، چگونگی کثرت در عالم وجود و رابطه آن با ماهیت است. حکیم مؤسس در این مقام، میان دو دیدگاه مشهور مشائیان و اشراقیان داوری می‌کند و با استدلالی لطیف، کثرت حقیقی را به مراتب شدت و ضعف وجود بازمی‌گرداند، نه به تعدّد ماهوی یا تشکیک در ماهیت. این بحث، دریچه‌ای است به سوی فهم وحدت در کثرت و کثرت در وحدت، که همچون نوری واحد در مرایای بی‌شمار می‌تابد.
اصل کلام حکیم سبزواری: کثرت یا به تعدّد بازمی‌گردد و آن ماهوی است، یا به رتبه و مراتب بازمی‌گردد و آن وجودی است. آنچه به تعداد افتد، از آنِ ماهيات است؛ و آنچه به مراتب شدت و ضعف افتد، از شئون وجود است.
زیربخش اول: دو نوع کثرت و نسبت آن با وجود و ماهیت
کثرت در عالم یا به صورت «تعدّد عددی» ظاهر می‌شود، مانند انسان و اسب و درخت و سنگ که هر یک موضوعی متباین دارند؛ و یا به صورت «مراتب شدت و ضعف»، مانند نور شدید و نور ضعیف که هر دو «نور»اند ولی یکی کامل‌تر است.
مشائیان گفتند: کثرت ماهيات از تعدّد موضوعات است، و وجود فی‌نفسه تعدّد ندارد؛ کثرت وجودی تنها به تشکیک است. اشراقیان گفتند: کثرت حتی در خود ماهیت نیز به تشکیک بازمی‌گردد، نه صرفاً به تباین.
حکیم مؤسس فرمود: هر کثرتی که به «تعدّد» بازگردد، ماهوی است؛ زیرا ماهيات متباین‌اند و با یکدیگر تباین کلی دارند. اما کثرتی که به «مراتب» بازگردد، وجودی است؛ زیرا وجود مشکَّک است و شدت و ضعف می‌پذیرد.
زیربخش دوم: اقسام چهارگانه تمیّز
تمیّز یعنی جدایی و امتیاز میان دو چیز. مشائیان سه قسم برای آن شمردند و اشراقیان قسم چهارمی افزودند. اینک بیان تفصیلی:
| ردیف | نوع تمیّز | مثال | توضیح |
|---|---|---|---|
| ۱ | تمیّز به تمام الذات بسيط | جوهر با کمّ، کمّ با کیف | اجناس عاليه که فوق آن‌ها جنس دیگری نیست؛ ذاتشان بسيط است و تباین کلی دارند. |
| ۲ | تمیّز به تمام الذات مرکب | بیاض با سواد، عدد با خط | انواع اجناس عاليه؛ ذاتشان مرکب از جنس و فصل است، ولی باز تباین کلی دارند. |
| ۳ | تمیّز به بعض الذات | انسان و اسب (هر دو حیوان‌اند) | اشتراک در جنس، اختلاف در فصل؛ تمیّز فقط در فصل رخ می‌دهد. |
| ۴ | تمیّز به عوارض غریبه | زید عالم و زید جاهل، زید أبیض و زید أسود | تمیّز در عرض عام که به ذات بازنمی‌گردد. |
زیربخش سوم: قسم چهارم اشراقی و نقد آن
اشراقیان قسم چهارمی افزودند: تمیّز به «نقص و کمال در اصل ماهیت»، مانند عدد پنج (ناقص) و عدد ده (کامل‌تر)، یا خط یک متری و خط نیم‌متری.
حکیم مؤسس فرمود: این تمیّز نه به تمام ذات است (زیرا هر دو «کمّ منفصل» یا «خط»اند)، نه به فصل (فصل هر دو یکی است)، نه به عوارض غریبه (زیرا شدت و ضعف به نفس حقیقت عدد یا خط بازمی‌گردد، نه به چیزی خارج از آن).
پس این تمیّز در حقیقت همان «تشکیک در وجود» است، نه تشکیک در ماهیت. عدد ده، وجودش شدیدتر و کامل‌تر است؛ خط یک متری، وجودش اشدّ است. بنابراین، آنچه اشراقیان به ماهیت نسبت دادند، در واقع از شئون وجود است.
کلام کلیدی حکیم: «فاعلم أن کل المفاهیم والماهيات ـ حتی مفهوم الوجود ـ على السواء فی نفی التشکیک عنها». هیچ مفهوم و ماهيتی، از حیث مفهوم و ماهویت بودن، تشکیک نمی‌پذیرد. تشکیک مخصوص مصداق خارجی و حقیقت وجود است.
زیربخش چهارم: انواع تشکیک در وجود
آنچه اشراقیان به انواع نقص و کمال در ماهیت تقسیم کردند، در حقیقت مراتب تشکیک در وجود است:
- أولوية و آخرية: مانند علت و معلول
- شدّت و ضعف: مانند سفیدی شدید و ضعیف
- زیادت و نقصان: در کمّ متصل (خط یک متر و نیم متر)
- اکثریت و اقلیت: در کمّ منفصل (عدد ده و عدد پنج)
همه این‌ها در نهایت به «کمال و نقص در مراتب وجود» بازمی‌گردد، نه در ماهیت.
نتیجه‌گیری بخش
کثرت حقیقی در عالم، یا به تباین ماهوی است و یا به تشکیک وجودی. آنچه به تعداد بازگردد، از سنخ ماهیت است؛ و آنچه به مراتب شدت و ضعف بازگردد، از شئون وجود. اشراقیان در جست‌وجوی وحدت در کثرت، راهی اشتباه پیمودند و تشکیک وجود را به ماهیت نسبت دادند، حال آنکه وجود است که همچون چشمه‌ای زلال، مراتب بی‌شمار دارد و ماهیت، جامد و متباین است.
با نظارت صادق خادمی
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!