متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش نخست: غرر سیزدهم منظومهٔ سبزواری
عدم التمایز و العلیة فی الأعدام

حکیم متأله حاج ملاهادی سبزواری در غرر سیزدهم منظومه، یکی از دقیق‌ترین و عمیق‌ترین مباحث هستی‌شناختی را در دو محور اساسی مطرح می‌کند:

محور اول: نفی تمايز ذاتی در میان اعدام از حیث العدم

عدم، به‌ماهو عدم، یک نیستی محض و خالی از هرگونه تعین و تشخص است. از این‌رو، میان «عدم زید» و «عدم عمرو»، «عدم علم» و «عدم بصر» هیچ‌گونه تمایز حقیقی وجود ندارد. همهٔ این‌ها یک عدم‌اند و بس.

اگر کسی ادعا کند که میان اعدام تمايز ذاتی هست، لازمه‌اش آن است که در هر موجود واحد، اعدام غیرمتناهی تحقق داشته باشد؛ زیرا زید واحد، عدم عمرو است، عدم بکر است، عدم دیوار است، عدم درخت است، عدم آسمان است، عدم همهٔ ممکنات است؛ و این تسلسل باطل و محال است. پس عدم‌ها من حیث العدم متمایز نیستند.

اما در ذهن، گاه این اعدام متمایز به نظر می‌رسند. علت آن چیست؟

بنابراین:

• من حیث العدم → لا تمايز أصلاً
• و إن تخیل فی الذهن تمايز → فباعتبار إضافة العدم إلى الملکات والموجودات المتخالفة

اگر این اضافه قطع شود و صرفاً «عدم، عدم، عدم» تکرار گردد، هیچ تصوری حاصل نمی‌شود؛ زیرا عدم، خالی از هر تعینی است.

محور دوم: نفی علیت حقیقی در میان اعدام

عدم، نه علت است و نه معلول؛ زیرا شىء نیست تا علیت در آن جاری شود. آنچه متکلمان و برخی فلاسفه گفته‌اند:

این سخن، حقیقت علیت نیست، بلکه مجاز، کنایه و تقریب به ذهن است.

چرا مجاز است؟ زیرا علیت حقیقی میان دو موجود است: وجود علت → وجود معلول. وقتی یکی از طرفین عدم شد، دیگر علیت حقیقی تحقق نمی‌یابد. تنها از باب تشبیه می‌گوییم: همچنان‌که وجود پدر علت وجود فرزند است، عدم پدر نیز (به نحو تقریب) مانع تحقق فرزند است.

تمثیل دقیق حکیم از منطق

همان‌گونه که در علم منطق، احکام قضیهٔ موجبه را بر قضیهٔ سالبه جاری می‌کنند و می‌گویند:

• «زید ليس بقائم» یک سالبهٔ حملیه است
• یا قضیهٔ شرطیهٔ منفصله و متصلهٔ سالبه دارد

در حالی که سالبه در حقیقت «سلب الحمل» است، نه خود حمل، و همهٔ این احکام به تشبیه موجبه‌هاست، نه حقیقت.

همچنین است حکم به علیت میان اعدام: همه به تشبیه علیت میان موجودات است، نه علیت حقیقی.

جمع‌بندی بخش