متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اول: طرح مسئلهٔ اعادهٔ معدوم در تاریخ کلام و فلسفه

در میان مسائل دشوار فلسفهٔ اسلامی، یکی از پیچیده‌ترین و پرمناقشه‌ترین مباحث، «امکان یا امتناع اعادهٔ معدوم» است؛ یعنی آیا ممکن است شیئی که به تمامی معدوم شده، عیناً و با تمام خصوصیات و شروط پیشین خود دوباره موجود گردد یا نه؟

متکلمان ـ به‌ویژه اشاعره ـ این امر را ممکن می‌دانستند و می‌گفتند: اگر اعادهٔ معدوم محال باشد، معاد جسمانی از دست می‌رود؛ زیرا ما پس از مرگ به کلی معدوم می‌شویم و خداوند در قیامت ما را دوباره زنده می‌کند. بنابراین، باید اعادهٔ معدوم را ممکن دانست تا دیانت حفظ شود.

اما حکما و فلاسفه دو گروه شدند:

• گروهی چون شیخ‌الرئیس ابن‌سینا گفتند: این محال بدیهی است و نیازی به دلیل ندارد.
• گروهی دیگر ـ از جمله صدرالمتألهین در برخی مقامات و بسیاری از شارحان او ـ گفتند: مسئله نظری است و با برهان فلسفی امتناع آن ثابت می‌شود.

بخش دوم: بیان عرفانی امتناع اعادهٔ معدوم (لا تکرار فی التجلی)

عرفا با بیانی بسیار لطیف و ژرف می‌فرمایند:

لا تکرار فی التجلّی
کل یوم هو فی شأن
لیس کمثله شیء
کل شیء له آیة تدلّ علی أنّه واحد

این چهار جمله، چهار قانون بنیادین عرفان نظری است که هر یک دریایی از معرفت در خود دارد.

أ. لا تکرار فی التجلّی

تجلیِ حق واحد است و تکرارناپذیر. فعل خداوند تعدد نمی‌پذیرد: «وَما أَمْرُنا إِلَّا واحِدَةٌ كَلَمْحٍ بِالْبَصَرِ» (قمر/۵۰) ـ و فرمان ما جز یک بار نیست، همچون یک لحظه و یک تجلی.

اگر تجلی واحد است، مستجلی (آنچه تجلی بر آن می‌افتد) نیز نمی‌تواند تکرار شود. در تمام هستی دو شیء کاملاً یکسان یافت نمی‌شود؛ حتی دو نفسِ یک انسان. اگر دو چیزها تماماً مثل هم شوند، دیگر دلیل بر توحید نمی‌گردند و وحدت لغو می‌شود.

ب. کل یوم هو فی شأن

«كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ» (الرحمن/۲۹) ـ هر دم او در شأنی است. این آیه نشان می‌دهد که هر آن، شأن جدیدی از شئون بی‌پایان حق متجلی می‌شود و هیچ شأنی تکرار نمی‌گردد.

ج. ليس کمثله شيء

نه تنها حق مثل و مانندی ندارد، بلکه هیچ مخلوقی نیز دقیقاً مثل دیگری نیست؛ زیرا همه فعل اویند و فعل او متمایز و ممتاز است.

د. کل شيء له آیة تدل علی أنّه واحد

هر موجودی نشانه‌ای است بر وحدت خالق، و اگر دو چیز کاملاً یکسان باشند، این نشانه خدشه‌دار می‌شود.

بخش سوم: بیان بدیهی شیخ‌الرئیس (ابن‌سینا)

شیخ می‌فرماید: فرض کنید شیئی روز شنبه معدوم شد و دوشنبه دوباره همان عینش برگردد. این بازگشت یا در ظرف دوشنبه است (پس دیگر شنبه نیست) یا در ظرف شنبه است (پس دوشنبه نیست) یا هر دو ظرف را دارد (اجتماع نقيضين). علاوه، تمام علل، شروط، اسباب، زمان، مکان و تاریخچهٔ پیشین هم باید بازگردد وگرنه «همان» نخواهد شد. این یعنی بازگشت کل هستی به حالت پیشین = محال.

فخر رازی در اسفار خود بسیار به ابن‌سینا اشکال می‌کند، اما همین‌جا می‌گوید: «اینجا دیگر ابن‌سینا راست گفته است؛ سخن درستی است.»

بخش چهارم: ادلهٔ فلسفی دیگر بر امتناع

1. اگر عود اول و عود دوم عود سوم هیچ فرقی ندارند، تسلسل لازم می‌آید.
2. اگر عود دوم همان عود اول باشد، همهٔ هستی باید برگردد = محال.
3. اگر مثل آن باشد، دیگر «اعادهٔ همان» نیست.

بخش پنجم: بی‌ارتباطی کامل این مسئله با معاد جسمانی

اینجاست که حجت تمام می‌شود:

معاد اصلاً اعادهٔ معدوم نیست؛ زیرا در مرگ هیچ چیز به کلی معدوم نمی‌شود.

روح مجرد است و باقی؛ جسم مادی در حال تغییر و تبدیل دائم است، اما این «اعدام» نیست، «انتقال» است. هیچ ذره‌ای از هستی از حاکمیت الهی خارج نمی‌شود: «وَما تَسْقُطُ مِنْ وَرَقَةٍ إِلَّا يَعْلَمُهَا (انعام/۵۹).

مرگ، جدایی روح از بدن و تبدیل صورت جسمانی بدن است، نه نابودی محض. در قیامت، خداوند همان روح باقی را با بدنی مناسب قیامت همراه می‌سازد. این «تجدید خلق» است، نه «اعادهٔ معدوم».

جمع‌بندی نهایی

۱. اعادهٔ معدوم به معنای دقیق فلسفی و عرفانی محال است.
۲. این محال بودن هیچ خدشه‌ای به معاد جسمانی وارد نمی‌کند؛ زیرا معاد اعادهٔ معدوم نیست.
۳. ترس متکلمان از انکار معاد در صورت امتناع اعادهٔ معدوم، ناشی از تصور نادرست مرگ به عنوان اعدام محض بود.
۴. هستی سراسر سیر و انتقال است؛ نابودی مطلق در کار نیست؛ همه چیز در حال رجوع دائم به سوی اوست.