متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش هفتاد و هفتم: نقد دو اشكال مشهور متكلمين بر امتناع إعادة المعدوم

پس از آن‌كه امتناع إعادة المعدوم با ادله گوناگون عقلى، فلسفى و عرفانى اثبات گرديد و روشن شد كه اين امتناع هيچ منافاتى با معاد جسمانى ندارد، نوبت به پاسخ دو اشكال مشهورى مى‌رسد كه متكلمين اشعرى‌مشرب بر اين قول وارد كرده‌اند. اين دو اشكال، هرچند در نظر نخست ساده مى‌نمايند، ولى از عمق و پيچيدگى خاصى برخوردارند و پاسخ بدان‌ها نيازمند دقتى بسيار در مبانى فلسفى و اصولى است.

مقام چهارم: دفع شبهات متكلمين

متكلمين براى نفى امتناع إعادة المعدوم، دو دليل يا اشكال اساسى اقامه كرده‌اند كه هر دو در كلمات مرحوم حاج شيخ عبدالكريم حائرى و پس از او در بيانات شارحان منظومه با تفصيل بسيار بررسى شده است.

اشكال اول: تقسيم ثلاثى و پاسخ با قسم رابع

اشكال نخست ايشان چنين است: شما كه مى‌گوييد إعادة المعدوم ممتنع است، اين امتناع به كدام يك از سه امر برمى‌گردد؟

1. آيا به ماهيت معدوم برمى‌گردد؟ پس بايد در بار اول نيز خلقش ممتنع باشد، زيرا ماهيت تغيير نكرده است.
2. آيا به لوازم ذاتى آن برمى‌گردد؟ باز هم بايد در نوبت نخست نيز ممتنع باشد، زيرا لوازم ذاتى از ذات جدايى‌ناپذيرند.
3. آيا به عرض آن برمى‌گردد؟ پس خداوند قادر است آن عرض را زائل كند و معدوم را دوباره موجود نمايد، زيرا «العرض يزول».

پس در هر سه صورت، امتناع منتفى است و إعادة المعدوم ممكن خواهد بود.

تمثيل معروف آن اين است كه: دست شكسته در حالت عادى نمى‌تواند بنويسد، ولى اين عارضه زائل‌شدنى است؛ اما اگر كسى بگويد «اصلاً با دست نمى‌توان نوشت»، اين امتناع ذاتى است. ما مى‌گوييم: بار اول نوشته شد، بار دوم ديگر نمى‌تواند بنويسد، زيرا وصف «شكستگى سابق» به صورت لاينفك به آن ملحق شده است.

اشكال دوم: الأصل عدم الإمتناع و اصالة الإمكان

دليل دوم متكلمين، كه از نظر منطقى و اصولى پيچيده‌تر است، اين است كه:

«الأصل عدم الإمتناع؛ ما دليلى بر امتناع نداريم، پس اصل اوّلى، امكان است. خود ابن سينا فرموده: كلّ ما قرع سمعك و لم يكن فيه دليل الإمتناع فقل هو ممكن.»

پس إعادة المعدوم نيز محال بودنش ثابت نشده، پس بايد گفت ممكن است.

تفاوت امكان عام و خاص در اين بحث

در منطق، امكان بر دو قسم است:

• امكان عام: سلب ضرورت از هر دو طرف (لا واجب و لا ممتنع).
• امكان خاص: سلب ضرورت از جانب مخالف (يعنى فقط نفى وجوب يا فقط نفى امتناع).

آن‌چه متكلمين مى‌خواهند از كلام ابن سينا بگيرند، امكان خاص است (يعنى فقط بگوييم محال نيست)، ولى مراد شيخ، صرفاً دعوت به بررسى است، نه اثبات امكان ذاتى بدون دليل.

جمع‌بندى بخش هفتاد و هفتم

هر دو اشكال متكلمين بر امتناع إعادة المعدوم دفع شد:

1. اشكال اول با اثبات قسم رابع (لازمه ذاتى حادث لاينفك) حل گرديد.
2. اشكال دوم با اثبات اين‌كه اين‌جا مقام برهان است نه اصل عملى، و كلام ابن سينا دلالت بر امكان ذاتى ندارد، و عقلا چنين اصلى را نمى‌پذيرند، مردود اعلام شد.

بنابراين، قول حكما و متألهين به امتناع إعادة عين المعدوم، با همه قوت و استحكام خود باقى است و هيچ يك از شبهات متكلمين بر آن خللى وارد نساخته است.