متن تحقیق
برگرفته از درس‌گفتارهاى شرح منظومهٔ آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره
درس هفتاد و هشتم – تطبيق چهاردهم غرر الحكم (ص ۴۸)
بخش اوّل: تبيين مسأله و موضع طرفين نزاع
در ميان مهم‌ترين مسائل فلسفهٔ الهى، مسألهٔ «إعادة المعدوم بعينه» جاى دارد؛ يعنى آيا ممکن است شىء معدوم‌شده با تمام خصوصيات فردى، عوارض ذاتى و عَرَضى، زمانى و مكانىِ پيشينِ خود، دوباره به وجود آيد، يا اين امر از محالات ذاتى است؟
اين نزاع، ريشه در اختلاف ميان متكلمين و حكيمان دارد. اكثر متكلمين – به ويژه از أهل سنّت – بر جواز آن قائل‌اند، در حالى كه حكيمان و گروهى از متكلمين شيعه، آن را محال عقلى شمرده‌اند. قول دوم، همان است كه در حكمت متعاليه به نصّ صريح پذيرفته شده و در اين درس با دلايل متعدد بر آن تأكيد مى‌شود.
|
نكتهٔ كليدى: إعادة المعدوم بعينه يعنى بازگشت همان «شنبه» با همهٔ مشخصاتش در «دوشنبه». نه بازگشت «مثل شنبه»، بلكه عين آن شنبه كه نابود شده بود. اگر فقط «مثل» آن بازگشت كند، نزاعى نيست؛ نزاع در «عين» است. |
بخش دوم: دليل عرفانى-تجلّى بر امتناع تكرار
نخستين دليلى كه مرحوم حاجى سبزوارى در غرر الحكم آورده، استناد به كبراى عرفانىِ بلندپايه است:
فلا تكرار فى تجلّياته تعالى
وفى كلّ آنٍ له شأنٌ جديدٌ ليس كمثله شىء
وفى كلّ شىءٍ له آيةٌ تدلّ على أنّه واحد
معناى اين عبارات آن است كه تجلّى حق تعالى در هر «آن» تازه» شأنى نو و بى‌سابقه دارد. هر لحظه، آفرينشى است بى‌تكرار. اگر همان شأن گذشته دوباره عيناً بازگردد، تكرار در تجلّىِ الهى لازم مى‌آيد، و اين محال است؛ زيرا هر «آن»ى كه مى‌آيد، تازه و بى‌مانند است.
كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ
ترجمه: در هر روز، او در شأنى است (تازه و نو).
پس شأن قديم نمى‌تواند در «آن» جديد دوباره ظاهر شود، زيرا هر آنى، شأنى جديد مى‌طلبد.
بخش سوم: دليل فلسفى اوّل – تخلّل عدم و تقدّم شىء بر نفس خود
اگر فرض كنيم زيد در روز شنبه معدوم شد و در روز دوشنبه دوباره اعاده گرديد، بين اين دو وجود، روز يكشنبه فاصله است. در اين صورت:
- زيدِ دوشنبه نسبت به زيدِ شنبه متأخّر است.
- زيدِ شنبه نسبت به زيدِ دوشنبه (كه همان خودش است) مقدّم است.
- نتيجه: شىء بر نفس خود به زمان مقدّم شد.
اين همان «تقدّم شىء بر نفس خود بالزمان» است و بديهى البطلان مى‌باشد، زيرا محال است چيزى بر خودش مقدّم باشد.
|
نكتهٔ كليدى: اين دليل، شبيه به دليل معروف «امتناع دور و تسلسل» است؛ زيرا بازگشت عين، مستلزم آن است كه شىء هم مقدم باشد و هم متأخّر، و اين تناقض صريح است. |
بخش چهارم: دليل فلسفى دوم – اشكال تمييز ميان اصل و مثل تامّ
اگر إعادة المعدوم بعينه جايز باشد، پس ايجاد مثل تامّى كه از هر جهت ماهيت، كميّت، كيفيّت، زمان، مكان و همهٔ عوارض با آن يكسان باشد نيز جايز خواهد بود.
در اين صورت، دو فرد كاملاً متشابه داريم:
- يكى همان معاد فرضى (اصل)
- ديگرى حادث جديد (مثل تامّ)
چون هيچ فرقى ميان آن دو نيست، هيچ راهى براى تمييز «اصل» از «فرع» باقى نمى‌ماند. نتايج محتمل:
- يا هر دو معادند → دو اصل داريم
- يا هر دو حادث جديدند → هيچ معادى در كار نيست
- يا يكى معاد و ديگرى حادث است → اما كدام؟ تمييز ممتنع است
در هر سه صورت، فرض «إعادة بعينه» باطل مى‌شود. تنها راه فرار آن است كه ماهيت را از وجود جدا كنيم و وجود را عرضى طارى بر ماهيت بدانيم – كه اين خود محال است و صدرالمتألهين آن را به تفصيل ابطال كرده است.
بخش پنجم: دليل فلسفى سوم – انقلاب يا اجتماع نقيضين در هويّت
اگر بگوييم زيدِ دوشنبه عين زيدِ شنبه است:
- يا بايد بگوييم «دوشنبه همان شنبه شد» → انقلاب (تبديل يك چيز به چيز ديگر)
- يا بگوييم «دوشنبه هم شنبه است و هم دوشنبه» → اجتماع نقيضين در هويّت واحد
هر دو محال‌اند؛ زيرا زمان از مقوّمات هويّت فردى است. نمى‌توان گفت فردى كه در ظرف زمانى‌اش «شنبه» است، در «دوشنبه» همان فرد باشد مگر با يكى از دو محال فوق.
جمع‌بندى نهايى
بنابراين، إعادة المعدوم بعينه با همهٔ مشخصات فردى، زمانى، مكانى و عَرَضىِ پيشين، از محالات ذاتى است. آنچه در قيامت واقع مى‌شود، إعادة «مثل» آن است نه «عين» آن. و اين همان است كه قرآن كريم مى‌فرمايد:
كَمَا بَدَأْنَا أَ أَوَّلَ خَلْقٍ نُّعِيدُهُ ۚ وَعْدًا عَلَيْنَآ ۚ إِنَّا كُنَّا فَـٰعِلِينَ
(سوره الأنبياء: ١٠٤)
ترجمه: همان‌گونه كه نخستين بار آفرينش را آغاز كرديم، دوباره آن را بازمى‌گردانيم؛ وعده‌اى است بر عهدهٔ ما، و ما حتماً انجام‌دهندهٔ آنيم.
كلمهٔ «كَمَا» دلالت بر «مثل» دارد نه «عين». لذا در قيامت، مثل بدن‌ها، مثل اعمال و مثل شخصيت‌هاى دنيوى اعاده مى‌شود، نه عين آن‌ها كه معدوم شده و بازگشتش محال است.
| با نظارت صادق خادمى |
دستیار تحلیل محتوا (Agentic V50)
صادق خادمی؛ دعوتی به عمیق‌تر اندیشیدن
روی هوش مصنوعی مورد نظر کلیک کنید. پرامپت به صورت خودکار کپی می‌شود.
قابلیت ویژه (هم اکنون غیرفعال است و عرضه نمی شود): می‌توانید قبل از کلیک، بخشی از متن مقاله را انتخاب (Highlight) کنید تا ماشین فقط همان بخش را واکاوی کند!