متن تحقیق

إعادة المعدوم بعينه ممتنع
تحقيق فلسفي عرفاني دقيق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

بخش اوّل: صورت مسئله و موضع متكلمين اشعري

مسئله «إعادة المعدوم بعينه» يعني بازگشت همان شىء نابودشده به هستى، با همان عينيت و تشخّص پيشين، از دشوارترين مسائل فلسفه اسلامى است. متكلمين اشعرى مسلك، به دليل خوف از تعارض ميان امتناع عقلى إعادة المعدوم و ثبوت معاد جسمانى در نصوص شرعى، راه جواز را برگزيدند و گفتند: «إعادة المعدوم بعينه جايزٌ عقلًا». اين قول، هرچند در ظاهر از معاد جسمانى دفاع مى‌كند، ولى در باطن به برهان‌هاى قطعى فلسفى و عرفانى لطمه‌اى جدّى وارد مى‌سازد.

بخش دوم: برهان اوّل – تسلسل در عدد العود (لا يبلغ إلى انتهاء)

فرض كنيد إعادة المعدوم بعينه جايز باشد. در اين صورت، عود اوّل ممكن است، عود دوم نيز به همان دليل ممكن خواهد بود، عود سوم، چهارم و… نيز همين‌طور. هيچ فرقى ميان عود اوّل و عود هزارم نيست، زيرا همه آن‌ها «عود» هستند و حكم الأمثال فيما يجوز وفيما لا يجوز واحد. پس يا بايد پذيرفت كه عدد عودها لا يتناهى است و تسلسل لازم مى‌آيد، يا بايد در يك مرتبه خاص توقف كرد و گفت: تا اين‌جا ممكن است و پس از آن ممكن نيست، و حال آن كه هيچ دليلى براى تعيين آن مرتبه خاص وجود ندارد. بنابراين، تسلسل لازم مى‌آيد و تسلسل باطلٌ بالضرورة.

بخش سوم: برهان دوم – لزوم إعادة جميع ما يتوقف عليه (سلسله طوليه وعرضيه)

اگر ذات شخصيه زيد با تمام تشخّصاتش بخواهد عيناً برگردد، لازمه‌اش إعادة تمام علل و شرايط و اسباب و مسببات اوست: پدر، پدربزرگ، آسمان و زمين زمان او، فلك دوّار، اوضاع كواكب، هم‌كلاسى‌ها، قلم، كاغذ، هوا، زمستان، تابستان، حتّى نانى كه خورده است. زيرا زيد بدون اين‌ها «زيدِ مشخّص» نيست. و چون سابق را بياوريم، لاحق هم بايد بيايد، وگرنه سابق صدق نمى‌كند. پس إعادة زيد، إعادة تمام سلسله طوليه (قبل و بعد) و عرضيه (هم‌عصر) را لازم مى‌آورد، و اين محالِ محض است.

بخش چهارم: برهان سوم – إعادة الزمان وتسلسل في الزمان

زيد بدون زمان خاص خودش نبوده است. اگر زمان او نيز بايد عيناً برگردد، زمان در زمان ديگرى قرار مى‌گيرد و تسلسل لازم مى‌آيد. اگر گفته شود سابقيت و لاحقيت زمان ذاتى است و عارضى نيست، در اين صورت ديگر نمى‌توان آن را «معاد» دانست، زيرا سابقيت ذاتى تخلّف برنمى‌دارد و نمى‌توان شنبه را لاحق كرد. پس يا تسلسل لازم مى‌آيد يا إعادة زمان ممتنع مى‌شود، و در هر دو حال إعادة المعدوم باطل است.

بخش پنجم: برهان شيخ الرئيس ابن‌سينا

معدومِ محض هيچ تعلّقى به وجود ندارد تا بتوان او را دوباره به وجود آورد. إعادة يا ايجاد جديد است (كه عين سابق نيست) يا إخراج از عدم مطلق است (كه باز هم عين سابق نمى‌شود). پس «عين المعدوم» هرگز برنمى‌گردد.

بخش ششم: برهان عرفانى – تجلّى جديد با حفظ العينية

در حكمت متعاليه و عرفان ابن‌عربى، وجود عين ثابت است و عدم مطلق هرگز به وجود بازنمى‌گردد. آنچه در معاد مى‌آيد، عين بدن دنيوى است، لكن نه به نحو إعادة معدوم، بلكه به نحو تجلّى جديد در نشئه آخرت با حفظ عينيت و تشخّص.

بخش هفتم: دفع شبهه متكلمين و بيان راه حلّ صحيح

متكلمين پنداشتند كه اگر إعادة المعدوم را ممتنع بدانند، معاد جسمانى نفى مى‌شود. پس برهان را شكستند و جواز را پذيرفتند. لكن پاسخ اين است:

ما ضَرَّ أنَّ الجسمَ غَبَّ ما فِي الجسمِ بعدَ فَنائهِ هُوَ المعادُ فِي المعاد؟

يعنى: چه مانعى دارد كه بگوييم بدن پس از فناء، عيناً همان بدن در قيامت است؟ اين سخن با امتناع إعادة المعدوم منافات ندارد، زيرا ما قائل به إعادة معدوم نيستيم؛ قائل به حضور عين بدن دنيوى در نشئه آخرت هستيم. اين مطلب در مقصد ششم، فريده سوم با براهين وثيقه عقلى و شرعى و عرفانى اثبات خواهد شد.

جمع‌بندى نهايى

إعادة المعدوم بعينه از پنج طريق قطعى ممتنع است: تسلسل در عدد عود، لزوم إعادة تمام سلسله طوليه وعرضيه، تسلسل در زمان، برهان شيخ الرئيس، و بطلان از ديدگاه عرفان. معاد جسمانى نيز نه تنها منافاتى با اين امتناع ندارد، بلكه بر پايه نفى إعادة المعدوم و اثبات حضور عين بدن دنيوى در نشئه آخرت استوار است. هر كس جواز إعادة المعدوم را پذيرد، يا برهان را درنيافته، يا از خوف معاد كمر فلسفه را شكسته است.