متن تحقیق

برگرفته از درس‌گفتارهای شرح منظومه آیت‌الله محمدرضا نکونام قدس‌سره

توحید در فاعلیت و خالقیت

بحث الهیات بالمعنی الأخص در منظومه حکیم سبزواری

بخش چهارم: اثبات وحدت فاعل مختار و خالق حقیقی عالم

پس از آنکه وجوب ذاتی حق تعالی و وحدت مبدأ وجودی هستی به‌تمامی اثبات گردید، نوبت می‌رسد به بیان فیاضیت و مفاضیت عالم و خالقیت و الهیت او سبحانه؛ یعنی صفات فعلی واجب الوجود در افاضهٔ وجود به ممکنات.

سؤال بنیادین این است: آیا همان‌گونه که مبدأ وجودی عالم واحد است، فاعل مختار و خالق حقیقی آن نیز واحد است یا ممکن است کسی مبدأ را واحد بداند ولی فاعلیت را متعدد شمارد؟ همان‌گونه که مشرکان می‌گفتند:

یعنی الله واحد بود، لکن تقرب را به واسطهٔ بتان می‌جستند. بنابراین، ممکن است کسی وحدت مبدأ را بپذیرد ولی وحدت اله و رب و فاعل مختار را نپذیرد. از این‌رو، پس از اثبات وحدت مبدأ وجودی، باید وحدت فاعل مختار و خالق حقیقی و مفاض فیض را نیز به اثبات رساند.

طرق مختلف اثبات وحدت در فاعلیت

۱. طریق قرآنی مستقیم (که حکما و سبزواری مقدم نمی‌دارند)

این آیهٔ شریفه محکم‌ترین دلیل است، لکن حکیم سبزواری و استاد ما از آن ابتدا وارد نمی‌شوند.

۲. طریق کلامی–هیأتی قدیم (که صغرای آن امروز مخدوش است)

این طریق می‌گوید: عالم کُرَوی است و کره فقط یک مرکز می‌تواند داشته باشد. اگر دو اله باشد، باید دو مرکز باشد و میان دو مرکز خلأ پدید آید و خلأ محال است، پس دو اله نداریم. این استدلال در کتب کلامی و حتی برخی متأخرین فلسفی آمده، ولی چون صغرای آن (کرویت عالم به معنای هیأت بطلان) باطل شده، ما از این راه وارد نمی‌شویم، هرچند عبارات منظومه را خواهیم خواند.

۳. طرق فلسفی محکم و مستقل از هیأت و فلکیات

دلیل اول: از وحدت نظام به وحدت ناظم

به عالم بنگرید؛ از زمین و آسمان و همهٔ طبیعت، یک نظام واحد و به‌هم‌پیوسته مشاهده می‌کنید. اجزای عالم با یکدیگر بیگانه نیستند؛ ارتباطشان حقیقی است، نه اعتباری و انضمامی مانند ابیات یک قصیده. این ارتباط وحدانی، محکم و استوار است.

بر اساس قاعدهٔ سنخیت علت و معلول که پیش‌تر اثبات شد:

حتی در وجود خود انسان، یک نفس واحد همهٔ اعضا و جوارح را اداره می‌کند. سلطان ارادهٔ واحد است که دست و پا و چشم و گوش همه به فرمان اوست. اما اگر اراده متزلزل و متعدد شد، اعمال پراکنده و متناقض می‌گردد؛ یک روز گناه، یک روز ثواب، یک روز توبه، یک روز شکستن توبه. لکن نفس زکیه و ثابت، صباح و مساء ندارد؛ عصمت است.

در یک گل، در یک گیاه، در بیابان پر از خار نیز همین نظام واحد دیده می‌شود. خارهای پیچ‌درپیچ بیابان، زیباتر از گل‌های باغ‌اند؛ نه به آب و باغبان، بلکه به نفسِ جاری در هستی.

دلیل دوم: از جهت مفعولی (وحدت منظم‌ها)

هر شىء در عالم «منظمٌ» است و مجموع منظم‌ها نیز وحدت دارد. اگر دو ناظم فرض کنیم، باید دو نظام متفاوت باشد؛ وگرنه حد مشترک همان فاعل واحد است. پس دو فاعل الهی نمی‌توان فرض کرد.

دلیل سوم و أقوی: برهان فارابی و ابن‌سینا

ما در عالم «خالقٌ بالعرض»، «ربٌّ بالعرض»، «فیاضٌ بالعرض» می‌بینیم. این صفات بالعرض، بدون «خالق بالذات»، «رب بالذات» و «فیاض بالذات» محال است. و آن بالذات همان واجب الوجودی است که وحدتش را پیش‌تر اثبات کردیم.

این دلیل از دو دلیل قبلی سنگین‌تر و أعلی است و هیچ ارتباطی به فلکیات ندارد.

جمع‌بندی بخش

پس واجب تعالی وحده فی ذاته، وحده فی صفاته، وحده فی فعله است. دو فیاض، دو خالق، دو رب و دو اله نداریم. نظام واحد، ناظم واحد می‌طلبد و هر صفت بالعرض، بالذات واحد می‌خواهد.